Chủ động phòng vệ để hàng Việt giữ thị trường

Doanh nghiệp cần chủ động dữ liệu và nhận diện sớm rủi ro phòng vệ thương mại để duy trì thị trường xuất khẩu.

Áp lực không dừng ở từng vụ việc

Theo số liệu từ Cục Phòng vệ thương mại - Bộ Công Thương, đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng năm 2026 phát sinh 27 vụ việc mới, nhiều hơn bốn vụ so với số vụ việc của cả năm 2025. Diễn biến này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc theo dõi thị trường, nhận diện sớm nguy cơ và chuẩn bị năng lực ứng phó của cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu. Các vụ việc được điều tra và biện pháp được áp dụng trên cơ sở quy định pháp luật, cam kết quốc tế, qua đó góp phần bảo đảm cạnh tranh công bằng và bảo vệ năng lực sản xuất trong nước.

Phát biểu tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại lần thứ ba ngày 18/9, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh: “Phòng vệ thương mại không đồng nghĩa với bảo hộ và không nhằm loại bỏ cạnh tranh từ hàng hóa nhập khẩu”.

Theo Thứ trưởng, Việt Nam tiếp tục nhất quán với chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.

Yêu cầu đặt ra không còn chỉ là xử lý hồ sơ sau khi một cuộc điều tra được khởi xướng. Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân đề nghị công tác phòng vệ thương mại chuyển từ phản ứng với từng vụ việc sang chủ động quản trị rủi ro thương mại, với sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp. Đồng thời, cần tăng cường cảnh báo sớm, nâng cao chất lượng dữ liệu và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại.

Nhấn mạnh yêu cầu doanh nghiệp tiếp tục đổi mới công nghệ, cải thiện quản trị, giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân khẳng định: “Bảo vệ để phát triển, chứ không phải bảo vệ để tránh cạnh tranh”.

Sức ép còn đến từ sự thay đổi nhanh của các công cụ thương mại trên thế giới. Ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty TNHH GH Consults, cho biết trong điều kiện dư thừa công suất và cạnh tranh về giá ngày càng gay gắt, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong những vụ việc phòng vệ thương mại.

Cùng với các biện pháp quen thuộc, chống lẩn tránh và gian lận xuất xứ đang được sử dụng rộng rãi hơn với hình thức ngày càng đa dạng. Những công cụ mới như thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu cũng đặt doanh nghiệp Việt Nam trước yêu cầu thường xuyên theo dõi, nhận diện và ứng phó với rủi ro thương mại.

Chuẩn hóa dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng ứng phó với rủi ro thương mại.

Dữ liệu trở thành nền tảng phòng vệ

Khi phạm vi điều tra mở rộng, dữ liệu trở thành căn cứ để doanh nghiệp chứng minh và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp. Hồ sơ yêu cầu điều tra phòng vệ thương mại phải làm rõ phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Dữ liệu được thu thập phải bảo đảm tính đại diện, nhất quán.

Tại sự kiện, Cục Phòng vệ thương mại hướng dẫn doanh nghiệp nhận diện các dấu hiệu khởi xướng điều tra và xây dựng hồ sơ yêu cầu điều tra. Những tình huống thực tế cùng các lưu ý trong quá trình chuẩn bị hồ sơ được chia sẻ, trao đổi cụ thể, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực chủ động sử dụng công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, đề xuất chuyển từ xử lý vụ việc sang quản trị chủ động rủi ro thương mại. Các giải pháp được đặt ra gồm tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của hiệp hội và doanh nghiệp, tăng cường phối hợp thực thi, đồng thời gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp.

Khả năng ứng phó được đặt trong sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp, từ cảnh báo sớm, điều tra đến giám sát thực thi và chống lẩn tránh biện pháp.

Yêu cầu chủ động sử dụng công cụ phòng vệ thương mại gắn với quản trị chuỗi cung ứng trong nước. Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, trao đổi về quản trị chuỗi cung ứng và sử dụng hiệu quả các công cụ này đối với các mặt hàng tiêu dùng trong nước.

Đại diện Cục Phòng vệ thương mại cho biết, đơn vị hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp và hiệp hội chuyển từ tư duy bị động sang chủ động, coi dữ liệu, cảnh báo sớm và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ thương mại là bộ phận của quản trị rủi ro thương mại. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp nhằm củng cố năng lực sản xuất, nâng cao khả năng ứng phó trước biến động của thị trường trong nước và quốc tế.