Cộng đồng được tham gia và hưởng lợi từ phát triển kinh tế biển

Phương án hỗ trợ chuyển đổi sinh kế khi triển khai các dự án phải được tham vấn cộng đồng, công khai về đối tượng, nội dung, kinh phí, tiến độ và trách nhiệm thực hiện

Bao quát được các nhóm đối tượng bị tác động

Điều 47 dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi) đã quy định hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và xác định mức độ ảnh hưởng của dự án là một tiêu chí hỗ trợ. Tuy nhiên qua nghiên cứu, đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) nhận thấy, dự thảo Luật chưa xác định rõ trách nhiệm lập phương án, nguồn kinh phí và thời điểm triển khai đối với cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp. Bởi trong sử dụng không gian biển, cần lưu ý đến trường hợp người dân có hoạt động mưu sinh hợp pháp nhưng không thuộc đối tượng có quyền sử dụng khu vực biển bị thu hồi. Nếu chỉ xem xét hỗ trợ khi thu hồi khu vực biển thì có thể chưa bao quát được nhóm đối tượng bị giảm thu nhập hoặc phải chuyển đổi nghề nghiệp do dự án tác động.

Từ thực tế trên, ĐBQH Triệu Thị Ngọc Diễm đề nghị, bổ sung sau khoản 3, Điều 47 quy định: Đối với cộng đồng dân cư ven biển có sinh kế hợp pháp bị ảnh hưởng trực tiếp bởi dự án sử dụng không gian biển, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức xác định đối tượng, mức độ ảnh hưởng và phê duyệt phương án hỗ trợ. Phương án phải được tham vấn cộng đồng, công khai về đối tượng, nội dung, kinh phí, tiến độ và trách nhiệm thực hiện; bảo đảm các biện pháp hỗ trợ cần thiết được triển khai trước khi dự án làm gián đoạn sinh kế của người dân.

Bên cạnh đó, giao Chính phủ quy định rõ trách nhiệm đóng góp kinh phí của chủ dự án tương ứng với mức độ tác động do dự án gây ra, phần hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, cũng như nguyên tắc không chi trả trùng lắp cho cùng một đối tượng. Việc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế phải hướng đến giải quyết việc làm và thu nhập thực tế. Người dân cần được biết rõ sau khi thay đổi hoạt động sản xuất, họ có thể làm gì, được hỗ trợ cụ thể như thế nào và cơ quan nào chịu trách nhiệm theo dõi, hỗ trợ, ĐBQH Triệu Thị Ngọc Diễm đề nghị.

Đồng quan điểm, ĐBQH Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) chỉ rõ, các điều từ Điều 40 đến Điều 47 dự thảo luật đã đề cập chính sách ưu đãi, hỗ trợ, huy động nguồn lực xã hội và hỗ trợ cộng đồng dân cư ven biển. Tuy nhiên, đề nghị các chính sách này cần đi vào thực chất, tránh chỉ dừng lại ở những quy định mang tính khuyến khích. Thực tế, khi một khu vực biển được chuyển đổi mục đích sử dụng phục vụ dự án kinh tế hoặc hình thành các khu vực bảo tồn, cần đánh giá đầy đủ tác động đến ngư dân, người làm nghề biển, hoạt động nuôi trồng thủy sản và các dịch vụ công cộng. Đề nghị quy định cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề, đào tạo kỹ năng, tạo việc làm mới và phục hồi sinh kế; đồng thời có chính sách để cộng đồng được tham gia và hưởng lợi hợp lý từ các hoạt động phát triển kinh tế biển.

Bên cạnh đó, ĐBQH Lê Hữu Trí nhấn mạnh, cần làm rõ hơn cơ chế thực thi trong thực tế, đại biểu cho rằng nếu không kiểm soát chặt chẽ từ khâu quy hoạch, giao khu vực biển và phê duyệt dự án, thì khi công trình đã hoàn thành, việc khôi phục lối tiếp cận biển cho người dân sẽ rất khó khăn. Do đó, cần bổ sung nguyên tắc: các dự án ven biển, lấn biển, xây dựng công trình trên biển phải xác định rõ lối tiếp cận biển công cộng, bãi biển công cộng và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng; không được biến quyền tiếp cận hợp pháp của người dân thành quyền phụ thuộc vào sự cho phép của chủ đầu tư. Đồng thời, cần quy định cơ chế công khai quy hoạch, tham vấn cộng đồng thực chất và xử lý nghiêm hành vi chiếm dụng không gian biển công cộng.

Thể chế hóa nguyên tắc thị trường, tăng cường tính minh bạch

Đối với việc quy định cơ chế đấu giá quyền sử dụng khu vực biển tại Điều 27 dự thảo luật, ĐBQH Nguyễn Duy Tiến (Tây Ninh) cho rằng, quy định này nhằm thể chế hóa nguyên tắc thị trường, tăng cường tính minh bạch, tối ưu hóa nguồn thu ngân sách nhà nước và lựa chọn được những nhà đầu tư có năng lực thực sự để khai thác bền vững khu vực biển. Tuy nhiên, do khu vực biển là loại tài sản công đặc thù gắn liền với quốc phòng, an ninh, môi trường sinh thái và lợi ích cộng đồng, theo đại biểu, việc triển khai quy định này đòi hỏi phải xử lý thận trọng, khách quan và thấu đáo các vấn đề. Trong đó, do khu vực biển có tính chất không gian liên tục và sử dụng đa mục đích, cho nên việc đưa một khu vực biển ra đấu giá rất dễ phát sinh xung đột quyền lợi, ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển, nhất là các ngư dân đang nuôi trồng hoặc khai thác thủy sản truyền thống tại khu vực đó. Do đó, cần bổ sung thực hiện tham vấn cộng đồng dân cư ven biển chịu ảnh hưởng trực tiếp trước khi cấp có thẩm quyền phê duyệt danh mục và phương án đấu giá khu vực biển.

Đề cập các quy định về quy hoạch, giao, cho thuê, đăng ký sử dụng, chuyển nhượng và thu hồi khu vực biển tại các Điều 20, 21 và từ Điều 24 đến Điều 39, ĐBQH Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) cho rằng, đây là nhóm quy định tác động trực tiếp đến môi trường đầu tư, hiệu quả sử dụng tài nguyên và lợi ích quốc gia. Đối với Điều 21 về giải quyết xung đột, cần quy định cụ thể phương pháp đánh giá đa tiêu chí, cơ chế công khai hồ sơ và trách nhiệm giải trình khi lựa chọn phương án sử dụng biển, tránh tình trạng các tiêu chí định tính được vận dụng tùy nghi. Riêng Điều 27 về đấu giá quyền sử dụng khu vực biển, cần bảo đảm tính thực chất, minh bạch, ngăn chặn tình trạng lợi dụng cơ chế để đầu cơ, giữ chỗ hoặc chuyển nhượng dự án nhằm trục lợi từ tài nguyên công.

Theo đại biểu, cần làm rõ cơ chế thực thi ngay từ khâu quy hoạch, giao khu vực biển và phê duyệt dự án. Bởi khi công trình đã hình thành, việc khôi phục lối tiếp cận biển cho người dân sẽ rất khó khăn; bổ sung nguyên tắc các dự án ven biển, lấn biển, xây dựng công trình trên biển phải xác định rõ lối tiếp cận biển công cộng, bãi tắm công cộng và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng.