Ưu đãi đầu tư đặc biệt: Rót vốn lớn chưa chắc đã đủ điều kiện để được hưởng chính sách?

Đại biểu Nguyễn Văn Huy - Hưng Yên (Ảnh: quochoi.vn))

Vốn đăng ký lớn chưa phản ánh hết đóng góp của dự án

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (đoàn Hưng Yên) đặt vấn đề từ sự khác biệt giữa quy mô vốn và chất lượng đầu tư. Theo đại biểu, hai dự án cùng có vốn lớn nhưng một dự án chủ yếu gia công, nhập khẩu linh kiện, trong khi dự án khác đầu tư nghiên cứu, phát triển, đào tạo kỹ sư và sử dụng nhà cung cấp trong nước. Nếu chỉ nhìn vào vốn đăng ký và kim ngạch xuất khẩu, khó phản ánh đầy đủ đóng góp của từng dự án đối với nền kinh tế.

Từ đó, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư theo ngành, lĩnh vực, chú trọng giá trị gia tăng trong nước, nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, chất lượng nhân lực, liên kết doanh nghiệp và hiệu quả sử dụng tài nguyên. Kết quả đánh giá cần trở thành căn cứ xem xét tiếp tục áp dụng hoặc điều chỉnh ưu đãi, thay vì chỉ dừng ở nhận xét chung về tác động lan tỏa.

Đi sâu vào quan hệ giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp Việt Nam, đại biểu Nguyễn Văn Huy lưu ý dự thảo đã khuyến khích doanh nghiệp FDI công bố nhu cầu mua sắm, tiêu chuẩn kỹ thuật, lộ trình nội địa hóa và quy định hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, công bố thông tin chưa đồng nghĩa nhà cung cấp nội địa đủ khả năng đáp ứng đơn hàng.

Vì vậy, đại biểu kiến nghị bổ sung cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý đầu tư, cơ quan chuyên ngành, địa phương và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp để kết nối nhu cầu của doanh nghiệp đầu chuỗi với năng lực nhà cung cấp nội địa. Trong đó, ưu tiên doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao chất lượng sản phẩm, quản trị, công nghệ, khả năng đáp ứng đơn hàng; bảo đảm cơ hội tiếp cận minh bạch, bình đẳng, không tạo nghĩa vụ mua hàng trong nước trái cam kết quốc tế.

Cũng bàn về lựa chọn đối tượng hưởng ưu đãi, đại biểu Trần Kim Kha (đoàn Gia Lai) chỉ ra sự chưa rõ ràng trong quy định đối với trung tâm đổi mới sáng tạo. Dự thảo liệt kê các dự án đầu tư được hưởng ưu đãi đặc biệt nhưng lại nêu Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia, vốn là một tổ chức, không phải dự án. Đại biểu đề nghị xác định đối tượng là dự án đầu tư xây dựng, phát triển trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia và trung tâm đổi mới sáng tạo vùng theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

Đại biểu Trần Kim Kha còn lưu ý chính sách định hướng thu hút đầu tư không nên phân chia cơ hội theo cấp hành chính mà cần dựa vào lợi thế thực tế của địa bàn. Theo đại biểu, Gia Lai có tiềm năng điện gió, điện mặt trời; khu vực Quy Nhơn có hạ tầng cáp quang biển và đang hình thành hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo. Nếu ưu tiên công nghệ cao, năng lượng tái tạo chủ yếu theo nhóm đô thị đặc biệt, địa phương có lợi thế có thể khó thu hút đúng ngành nghề phù hợp.

Với trung tâm dữ liệu, đại biểu cho rằng, chính sách ưu đãi phải tính đến mức tiêu thụ điện và nước làm mát. Đại biểu đề nghị phân hạng ưu đãi theo hiệu quả sử dụng năng lượng, tỷ lệ năng lượng tái tạo, hiệu quả sử dụng nước, yêu cầu an ninh dữ liệu; đồng thời giới hạn tổng giá trị ưu đãi, hỗ trợ không vượt quá tổng vốn đầu tư thực hiện của dự án.

Cam kết phải kiểm chứng được, thu hồi phải đúng phạm vi

Không chỉ lựa chọn đúng dự án, việc xác định kết quả sau khi hỗ trợ cũng được đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) đặt ra tại Điều 17. Đại biểu ghi nhận dự thảo đã làm rõ cơ chế hỗ trợ sau và trách nhiệm chứng minh điều kiện hưởng hỗ trợ, song đề nghị xác định kết quả đầu ra, thời điểm kiểm chứng và cơ quan chịu trách nhiệm xác nhận đối với từng nhóm cam kết.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - Hải Phòng (Ảnh: quochoi.vn)

Theo đại biểu, chứng từ chi phí đào tạo chưa tự chứng minh người lao động đã đạt kỹ năng cam kết. Tương tự, chi phí tư vấn cải tiến kỹ thuật hợp lệ không đồng nghĩa doanh nghiệp trong nước đã nâng được năng lực sản xuất. Đối với chuyển giao công nghệ, kết quả cần đánh giá qua khả năng tiếp nhận, khai thác và sử dụng của bên nhận. Những yêu cầu này cần được xác định ngay trong hồ sơ làm căn cứ quyết định hỗ trợ để cả nhà đầu tư và cơ quan thực hiện biết rõ trách nhiệm.

Một vấn đề khác là xử lý trường hợp nhà đầu tư chỉ hoàn thành một phần cam kết. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị phân biệt điều kiện bắt buộc để hưởng chính sách với các chỉ tiêu có thể tách theo giai đoạn, hạng mục. Nếu không đáp ứng điều kiện bắt buộc, phải thu hồi khoản hỗ trợ hưởng không đúng. Nhưng nếu một chỉ tiêu riêng lẻ không hoàn thành, cần xác định phần hỗ trợ tương ứng phải điều chỉnh hoặc thu hồi, tránh ảnh hưởng những hạng mục độc lập đã thực hiện đúng. Trường hợp kê khai gian dối phải xử lý nghiêm.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga còn đề nghị công khai thông tin tối thiểu về đối tượng nhận hỗ trợ, mục tiêu, kinh phí và kết quả thực hiện, trừ phần được pháp luật bảo vệ. Theo đại biểu, cần phân biệt thông tin đang đàm phán với quyết định hỗ trợ đã ban hành và kinh phí đã thực chi, đồng thời bảo đảm cơ quan kiểm toán, giám sát được tiếp cận đầy đủ thông tin theo quy định.

Cùng quan tâm tính khả thi của cơ chế ưu đãi đặc biệt, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (TP. Đà Nẵng) đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng với dự án đầu tư mở rộng. Theo đại biểu, nếu dự án đang hoạt động chỉ mở rộng một phần nhỏ mà toàn bộ dự án được hưởng ưu đãi đặc biệt thì không phù hợp. Chính sách nên áp dụng đối với phần mở rộng đáp ứng điều kiện.

Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc cũng lưu ý việc đánh giá năng lực vốn, công nghệ của nhà đầu tư đã khó; kiểm soát quá trình thực hiện cam kết và thu hồi ưu đãi khi không đáp ứng điều kiện còn phức tạp hơn. Khi dự án đã được địa phương phê duyệt, việc rút lại hoặc chấm dứt không đơn giản, nhất là khi liên quan đến cam kết quốc tế và nguy cơ khiếu kiện.

Do đó, đại biểu đề nghị cân nhắc giao cấp trung ương giám sát, đánh giá và kết luận dự án đạt tiêu chuẩn hưởng ưu đãi đặc biệt.