Công nghệ cao mở đường phát triển ngành sâm Ngọc Linh

Sâm Ngọc Linh trước cơ hội phát triển vùng nguyên liệu công nghệ cao - Ảnh minh họa

Mở rộng vùng trồng, kiểm soát bằng công nghệ

Sâm Ngọc Linh đang có cơ hội mở rộng vùng nguyên liệu tại Tây Nguyên khi kết quả nghiên cứu, trồng thử nghiệm bước đầu cho thấy cây sâm có thể thích nghi ở một số địa bàn ngoài khu vực phân bố truyền thống. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành ngành hàng có giá trị, phát triển diện tích cần đi cùng kiểm soát sinh thái, chuẩn hóa quy trình và ứng dụng công nghệ, thay vì chỉ tập trung mở rộng vùng trồng.

Ông Phan Thanh Thiên, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh (Trường Sinh Group) cho rằng, sâm Ngọc Linh có tiềm năng phát triển tại nhiều khu vực ở Tây Nguyên. Hiện doanh nghiệp đã phát triển vùng trồng sâm ứng dụng công nghệ cao rộng 12 ha tại xã Ngọc Lây, ở độ cao khoảng 1.200 m, nơi có điều kiện khí hậu tương đối khắc nghiệt.

Bên cạnh các vùng trồng tại núi Ngọc Linh và Nam Trà My, doanh nghiệp đang nghiên cứu mở rộng diện tích sang những địa bàn mới. Tại Gia Lai, sau hơn 3 năm đầu tư, nghiên cứu và 2 năm trồng thử nghiệm sâm Ngọc Linh dưới tán rừng tại xã Đăk Rong, Trường Sinh bước đầu đánh giá khu vực này có điều kiện khí hậu, thời tiết phù hợp với sự sinh trưởng của cây sâm.

Kết quả này mở ra triển vọng hình thành vùng nguyên liệu sâm Ngọc Linh tại địa phương, góp phần đa dạng hóa sản phẩm dược liệu có giá trị kinh tế cao. Dù vậy, ông Thiên cho rằng, không nên chỉ phụ thuộc phương thức trồng truyền thống dưới tán rừng, bởi mở rộng diện tích có thể tác động đến thảm thực vật và môi trường sinh thái. Thay vào đó, cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng công nghệ cao để chủ động kiểm soát điều kiện sinh trưởng, nâng chất lượng dược liệu và giảm chi phí sản xuất.

“Theo định hướng của doanh nghiệp, tại khu vực Kon Tum trước đây, dự kiến phát triển vùng trồng khoảng 1.000 ha, trong đó 100 ha ứng dụng công nghệ cao thông qua hệ thống nhà màng, nhà kính và nhà lưới. Mô hình này cho phép kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, dịch bệnh và các yếu tố bất lợi từ môi trường, qua đó hạn chế rủi ro canh tác và tạo điều kiện phát triển sản xuất quy mô lớn”, ông Thiên cho biết.

Theo định hướng trên, hệ thống nhà màng, nhà kính và nhà lưới sẽ hỗ trợ điều tiết môi trường canh tác, giảm mức độ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình cần được đánh giá trong quá trình vận hành, trên cơ sở chất lượng dược liệu, chi phí đầu tư và khả năng kiểm soát rủi ro. Đây cũng là căn cứ quan trọng để xem xét nhân rộng, bảo đảm công nghệ thực sự giải quyết được những hạn chế trong sản xuất.

Lãnh đạo Trường Sinh Group đặt mục tiêu đưa chi phí sản xuất sâm Ngọc Linh ứng dụng công nghệ cao xuống khoảng 10 triệu đồng/kg, hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận của người tiêu dùng. Từ kết quả nghiên cứu ban đầu, ông Thiên kỳ vọng điều kiện tự nhiên và công nghệ canh tác hiện đại sẽ tạo động lực phát triển ngành sâm, dược liệu tại Gia Lai, từng bước đưa địa phương trở thành trung tâm sản xuất, chế biến dược liệu có giá trị cao của khu vực.

Hoàn thiện chuỗi giá trị

Phát triển ngành dược liệu không thể dừng ở mở rộng vùng trồng mà cần kết nối nghiên cứu giống, canh tác, thu hái, bảo quản, chế biến sâu và tiêu thụ thành chuỗi đồng bộ.

PGS.TS Đỗ Thị Hà, Phó Viện trưởng Viện Dược liệu (Bộ Y tế) nhấn mạnh, phát triển ngành dược liệu cần hình thành chuỗi giá trị đồng bộ, từ giống, canh tác, thu hái, bảo quản đến chế biến sâu và tiêu thụ sản phẩm. Nghiên cứu khoa học phải gắn với nhu cầu thực tiễn, hướng tới tạo ra quy trình sản xuất có thể chuyển giao và ứng dụng ở quy mô thương mại, để kết quả nghiên cứu không dừng ở mô hình thử nghiệm.

Đối với vùng nguyên liệu, cần ưu tiên chuẩn hóa giống, kiểm soát nguồn gốc và áp dụng quy trình canh tác phù hợp điều kiện sinh thái.

Cùng với chuẩn hóa sản xuất, công nghệ số có thể hỗ trợ quản lý vùng trồng và giám sát chất lượng. Các giải pháp như cảm biến IoT, nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc cần được ứng dụng để theo dõi quá trình canh tác, ghi nhận dữ liệu và minh bạch thông tin sản phẩm.

Tuy nhiên, bà Hà lưu ý, hiệu quả công nghệ không nên được đánh giá bằng số lượng thiết bị đầu tư. Thước đo cần tập trung vào năng suất, hàm lượng hoạt chất, tỷ lệ nguyên liệu đạt chuẩn và chi phí sản xuất.

Riêng với cây sâm, việc phát triển vùng trồng tại Tây Nguyên cần dựa trên kết quả khảo nghiệm sinh thái, chất lượng giống, tỷ lệ sống, hàm lượng hoạt chất và khả năng tiêu thụ. Hoạt động trồng sâm dưới tán rừng cũng phải tuân thủ quy định pháp luật về lâm nghiệp và bảo tồn nguồn gen, đặt mục tiêu phát triển kinh tế trong yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái.

Ở góc độ rộng hơn, ông Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, cần nâng cao hiệu quả sản xuất và sức cạnh tranh của nông sản.

Theo ông Tin, chuỗi sản xuất cần vận hành theo quy trình chuẩn, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và xây dựng hệ thống giám sát đầy đủ. Đối với trồng trọt, các ngành hàng cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, bơ và chanh leo cần ưu tiên giống sạch, cảm biến theo dõi điều kiện đất, hệ thống tưới và bón phân điều khiển tự động, cùng công nghệ bảo quản sau thu hoạch.

Với sâm Ngọc Linh, bài toán đặt ra là kết hợp kết quả nghiên cứu, điều kiện sinh thái và phương thức canh tác phù hợp để hình thành vùng nguyên liệu chất lượng ổn định. Cùng với đó, cần tổ chức chuỗi từ giống, trồng, thu hái đến chế biến và tiêu thụ, bảo đảm hiệu quả đầu tư và yêu cầu bảo tồn. Khi năng suất, hàm lượng hoạt chất, chất lượng và chi phí được kiểm chứng, tiềm năng mở rộng mới có thể chuyển thành năng lực sản xuất bền vững, góp phần nâng giá trị ngành dược liệu Tây Nguyên. Đó là cơ sở phát triển vùng trồng bài bản và bảo tồn bền vững.