Đánh thức nguồn lực không gian ngầm cho tăng trưởng

Quy hoạch không gian ngầm được xem là giải pháp chiến lược, giúp bổ sung bãi đỗ xe, thương mại, giao thông

Bài toán quá tải hạ tầng

Tại các đô thị lớn, câu chuyện thiếu đất cho hạ tầng giao thông, bãi đỗ xe và không gian công cộng không còn là vấn đề mới, nhưng đang ngày càng trở nên cấp bách khi tốc độ đô thị hóa, gia tăng dân số cơ học và phương tiện cá nhân vượt xa năng lực đáp ứng của hạ tầng hiện hữu.

Theo TS. Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật, nay là Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng), khu vực nội đô Hà Nội đang phải “gánh” cùng lúc nhiều chức năng: hành chính, thương mại, dịch vụ, du lịch và nhà ở. Mật độ dân cư dày đặc kéo theo áp lực lớn lên hệ thống giao thông, đặc biệt là giao thông tĩnh và các không gian công cộng.

Trong khi nhu cầu mở rộng đường sá, bổ sung bãi đỗ xe hay các tiện ích đô thị ngày càng bức thiết, việc triển khai lại vấp phải hàng loạt rào cản như yêu cầu bảo tồn di sản, giữ gìn cảnh quan kiến trúc và khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng. Quỹ đất khu vực lõi gần như đã khai thác tối đa, khiến bài toán hạ tầng rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”.

TP. Hồ Chí Minh cũng đối mặt tình cảnh tương tự. Trung tâm đô thị thường xuyên ùn tắc, thiếu bãi đỗ xe, trong khi hệ thống hạ tầng ngầm thiếu kết nối đồng bộ. Áp lực phát triển buộc thành phố phải tính tới mô hình quy hoạch đa tầng, đa chức năng để phân bổ lại không gian và giảm tải cho bề mặt.

Theo TS. Nguyễn Hồng Tiến, thực tiễn cho thấy nếu chỉ tiếp tục mở rộng không gian trên mặt đất, các đô thị lớn rất khó giải quyết căn cơ tình trạng quá tải. Quỹ đất hữu hạn trong khi dân số và phương tiện không ngừng gia tăng khiến mô hình phát triển truyền thống dần bộc lộ giới hạn.

Trong bối cảnh đó, khai thác hợp lý không gian ngầm được xem là “dư địa phát triển” mới của đô thị hiện đại. Việc đầu tư bãi đỗ xe ngầm, trung tâm thương mại, tuyến giao thông kết nối hay hạ tầng kỹ thuật dưới lòng đất không chỉ giảm áp lực cho mặt đất mà còn giúp tối ưu hóa sử dụng đất và tạo thêm động lực tăng trưởng kinh tế đô thị.

TS. Nguyễn Công Giang, nguyên Trưởng bộ môn Xây dựng công trình ngầm đô thị (Đại học Kiến trúc Hà Nội) nhấn mạnh, quy hoạch không gian ngầm hiện nay không còn là phương án thử nghiệm, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu với các đô thị đặc biệt. Khi quỹ đất bề mặt thu hẹp, không gian dưới lòng đất chính là “tầng phát triển” tiếp theo của thành phố.

Theo ông Giang, nếu được quy hoạch bài bản, không gian ngầm không chỉ giải quyết giao thông, bãi đỗ xe hay thương mại – dịch vụ, mà còn là công cụ tái cấu trúc đô thị, giãn mật độ khu vực lõi, nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Đại biểu Quốc hội Trương Trọng Nghĩa cũng cho rằng, với các đại đô thị như TP. Hồ Chí Minh, không gian ngầm cần được nhìn nhận như một nguồn lực và tài nguyên phát triển. Đây là “quỹ đất thứ hai” để bố trí hạ tầng kỹ thuật, dịch vụ công cộng và các hoạt động kinh tế mà không làm gia tăng áp lực lên bề mặt.

Từ “ý tưởng quy hoạch” đến yêu cầu hành động đồng bộ

Dù tiềm năng lớn, thực tế triển khai cho thấy phát triển không gian ngầm không hề dễ dàng. Tại TP. Hồ Chí Minh, nội dung này đã được đề cập trong quy hoạch từ khoảng 15 năm trước. Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn rời rạc, thiếu kết nối và chưa hình thành một bức tranh tổng thể. Mối quan hệ giữa không gian ngầm và mặt đất chưa được làm rõ, mạng lưới chưa gắn chặt với giao thông công cộng, còn chính sách pháp lý thì chồng chéo, thiếu đồng bộ.

Những bất cập nhanh chóng bộc lộ khi giao thông tĩnh khu vực trung tâm rơi vào tình trạng quá tải. Từ năm 2008, hàng loạt dự án bãi đỗ xe ngầm được đề xuất tại Trống Đồng, Lê Văn Tám, Tao Đàn và Hoa Lư, kỳ vọng kết hợp thương mại và dịch vụ. Thế nhưng, sau hơn một thập kỷ, ba dự án phải dừng, dự án còn lại chậm tiến độ; riêng hai dự án tại Hoa Lư hơn 3.400 tỷ đồng và Tao Đàn 1.055 tỷ đồng cũng sớm “đóng băng”.

Theo báo cáo của Ủy ban nhân dân TP. Hồ Chí Minh gửi Đoàn đại biểu Quốc hội về giai đoạn 2010-2023, quy hoạch không gian ngầm mới dừng ở mức sơ bộ, thiếu dự báo nhu cầu, chưa phân vùng chức năng cụ thể và chưa có quy định rõ ràng cho từng loại công trình.

Công tác khảo sát, thu thập dữ liệu nền còn hạn chế; cơ sở dữ liệu công trình ngầm phân tán ở nhiều ngành; hạ tầng hình thành qua nhiều giai đoạn thiếu hồ sơ lưu trữ. Hệ quả là không ít dự án “vướng” quy hoạch ngay từ khâu thiết kế.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, trong bối cảnh quỹ đất trung tâm ngày càng khan hiếm, phát triển không gian ngầm là giải pháp khả thi để mở rộng “dung lượng” đô thị. Tuy nhiên, để hình thành một “thế giới ngầm” hoàn chỉnh, cần quy hoạch tổng thể và cơ chế kết nối tầng hầm của các công trình tư nhân vào mạng lưới công cộng, bảo đảm liên thông và khai thác hiệu quả.

Ở góc độ quốc tế, TS. Henry Chin, Giám đốc Bộ phận Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương của CBRE cho biết, ba điều kiện tiên quyết: cơ sở dữ liệu dùng chung về công trình ngầm, khảo sát địa chất - thủy văn kỹ lưỡng và lựa chọn nhà đầu tư đủ năng lực tài chính, công nghệ.

Theo TS. Henry Chin, chỉ khi có dữ liệu đầy đủ, chính quyền mới quản lý hiệu quả rủi ro kỹ thuật, kiểm soát chi phí và bảo đảm tiến độ các dự án ngầm quy mô lớn.

TS. Nguyễn Công Giang bổ sung rằng các công trình ngầm không thể phát triển manh mún. Chúng cần được quy hoạch thống nhất về độ sâu, kết cấu và khả năng liên thông. Nếu thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể, việc quản lý và vận hành sẽ phát sinh xung đột, làm tăng chi phí xã hội và giảm hiệu quả đầu tư.

Nhìn tổng thể, phát triển không gian ngầm không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà còn là câu chuyện quản trị đô thị và tầm nhìn quy hoạch dài hạn. Khi không gian mặt đất dần chạm trần, đô thị buộc phải “đi xuống” để tìm dư địa mới.

Với Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, đây không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc nếu muốn giải quyết căn cơ bài toán quá tải hạ tầng và hướng tới mô hình đô thị hiện đại, bền vững. Không gian ngầm, nếu được khai thác đúng cách, có thể trở thành “động cơ tăng trưởng” mới, mở ra chu kỳ phát triển khác cho các thành phố lớn trong nhiều thập kỷ tới.