Để Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh trở thành lá chắn tỷ đô cho nền kinh tế?

Thực tiễn đầu năm 2026 cho thấy, những căng thẳng địa chính trị đã đẩy giá dầu Brent có thời điểm vượt ngưỡng 100 - 120 USD/thùng, tăng trên 40% so với đầu năm. Đối với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, sức ép từ biến động giá cả thế giới là rất lớn. Cụ thể, nước ta phụ thuộc tới 70-75% nhu cầu xăng dầu nhập khẩu, 80-90% đối với đậu tương, bông; trong khi các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê, hồ tiêu cũng có biên độ biến động giá từ 20-40% trong một niên vụ.

Dù thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh trong nước đã có bước phát triển, với khối lượng giao dịch qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV) dự kiến đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025 (giá trị danh nghĩa 7.500 tỷ đồng/ngày) và khoảng 7 - 12 ngân hàng thương mại đang cung ứng dịch vụ phái sinh, nhưng quy mô này vẫn còn khiêm tốn. Nguyên nhân là do Luật Thương mại 2005 mới chỉ dừng ở việc quy định khung cho hoạt động mua bán qua Sở giao dịch đối với hợp đồng kỳ hạn và quyền chọn, chưa định rõ bản chất của giao dịch phái sinh và bỏ ngỏ các sản phẩm phái sinh đa dạng khác.

Định danh thị trường OTC và thiết lập "trái tim" thanh toán bù trừ

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là việc thiếu cơ sở pháp lý đồng bộ để điều chỉnh toàn diện các loại hình giao dịch và hạ tầng thị trường. Để giải quyết vấn đề này, Dự thảo Luật chọn giải pháp đột phá là mở rộng phạm vi điều chỉnh bao phủ cả giao dịch thực hiện qua Sở giao dịch hàng hóa (tập trung) và giao dịch không qua hệ thống tập trung (giao dịch OTC).

Cùng với đó, Luật sẽ xác định rõ các khái niệm pháp lý cho các sản phẩm phái sinh hiện đại đang phổ biến trên quốc tế nhưng chưa có luật định trong nước như: hợp đồng tương lai, hợp đồng hoán đổi (Swap) và hợp đồng chênh lệch (CFD). Việc thiết lập một khung pháp lý thống nhất, minh bạch không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ khoảng 10 - 15%, rút ngắn thời gian thực hiện giao dịch khoảng 15 - 25%, mà còn tạo nền tảng để thúc đẩy quy mô thị trường tăng khoảng 1,5 - 2 lần trong trung hạn.

Song song với việc định danh sản phẩm, hạ tầng thị trường cũng trải qua một cuộc "đại phẫu". Hiện nay, Sở giao dịch hàng hóa đang đồng thời thực hiện chức năng tổ chức giao dịch và chức năng bù trừ, thanh toán, đứng ra làm đối tác trung tâm. Việc hai chủ thể này chưa được tách bạch độc lập làm hạn chế khả năng kiểm soát rủi ro vỡ nợ dây chuyền.

Dự thảo Luật yêu cầu thành lập Trung tâm thanh toán bù trừ (CCP) độc lập, đóng vai trò đối tác trung tâm cho tất cả các giao dịch trên thị trường tập trung và giao dịch phái sinh OTC. Cơ quan này sẽ chuyên trách quản lý ký quỹ, quản lý vị thế và xử lý khi thành viên mất khả năng thanh toán. Theo đánh giá, việc hình thành CCP độc lập giúp tăng cường khả năng kết nối thống nhất, nâng cao hiệu quả giám sát và khả năng phát hiện rủi ro có thể tăng khoảng 20 - 35%. Đồng thời, thanh khoản thị trường có thể tăng khoảng 20 - 40% sau khi hệ thống vận hành ổn định do niềm tin của nhà đầu tư được củng cố.

Kiến tạo cơ chế Sandbox và khơi thông dòng vốn ngoại

Bên cạnh hạ tầng cứng, tư duy quản lý nhà nước cũng chuyển dịch mạnh mẽ từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", mang tính kiến tạo phát triển. Hệ thống chính sách hiện hành được đánh giá là chưa có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường, thiếu các quy định về chia sẻ dữ liệu và ứng dụng công nghệ giám sát theo thời gian thực.

Để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Dự án Luật đề xuất áp dụng Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với một số mô hình, sản phẩm, phương thức giao dịch hoặc giải pháp công nghệ mới trước khi áp dụng chính thức. Cơ chế này mang lại một không gian pháp lý linh hoạt để nghiên cứu, triển khai và đánh giá rủi ro trong một phạm vi hẹp. Đối với các doanh nghiệp và tổ chức tài chính, việc áp dụng Sandbox dự kiến sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ và chi phí vận hành do giảm yêu cầu cấp phép truyền thống, thời gian xử lý công việc của doanh nghiệp có thể giảm khoảng 15 - 30%.

Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường hàng hóa phái sinh mang tính toàn cầu, việc liên thông và thu hút dòng vốn xuyên biên giới là yếu tố sống còn. Pháp luật hiện hành mới chỉ bước đầu ghi nhận hoạt động liên thông Sở giao dịch mà chưa quy định đầy đủ về điều kiện tham gia của nhà đầu tư nước ngoài, cũng như chưa có cơ chế quản lý giao dịch xuyên biên giới thống nhất.

Dự án Luật giải quyết triệt để điểm nghẽn này bằng cách xác lập đầy đủ quyền, nghĩa vụ, điều kiện, trình tự chấp thuận hoạt động liên thông giữa Sở giao dịch tại Việt Nam với thị trường quốc tế. Các quy định này được thiết kế chặt chẽ nhằm đảm bảo yêu cầu quản lý ngoại hối, quản lý dòng tiền và phòng chống rửa tiền. Việc khơi thông hành lang pháp lý xuyên biên giới không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu mà còn trực tiếp nâng cao thanh khoản, mở rộng quy mô thị trường lên 1,5 - 2 lần trong vòng 3 - 5 năm tới nhờ tăng cường niềm tin của dòng vốn ngoại.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, việc ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là bước đi tất yếu để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Đạo luật này không chỉ khắc phục tình trạng phân tán của hệ thống pháp luật hiện hành, mà còn định hình một hệ sinh thái đồng bộ, từ sản phẩm, hạ tầng thanh toán (CCP) đến các cơ chế quản lý rủi ro hiện đại (Sandbox). Đây sẽ là công cụ thiết yếu để doanh nghiệp ổn định chi phí đầu vào, bảo vệ biên lợi nhuận, đồng thời nâng cao sức chống chịu của toàn nền kinh tế trước những cú sốc từ thị trường quốc tế.