Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh gắn với phòng ngừa rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình dự án Luật

Tăng cường kết nối với thị trường quốc tế

Sáng 11/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khoá XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh, Quốc hội nghe trình bày Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Thừa uỷ quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, trên thế giới, thị trường hàng hóa phái sinh phát triển mạnh, là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro biến động giá và chủ động kế hoạch sản xuất kinh doanh. Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng, trong đó phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Trong khi đó, Việt Nam có thế mạnh về sản xuất, xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ đô la Mỹ. Tuy nhiên, giao dịch phái sinh vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài, sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng với tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu quốc tế.

Theo Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045, mục tiêu đến năm 2030 là đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu cho 3 - 5 mặt hàng và đạt quy mô 8 - 10 triệu hợp đồng mỗi năm. “Để thực hiện mục tiêu này, việc xây dựng, ban hành Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý đồng bộ về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ và quản trị rủi ro; bảo đảm an toàn hệ thống, phòng chống thao túng, bảo vệ nhà đầu tư, thúc đẩy niêm yết hàng hóa Việt Nam, từng bước hình thành giá tham chiếu và tăng cường kết nối với thị trường quốc tế”,Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nêu rõ.

Từ tiềm năng và lợi thế này, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh sẽ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất, nâng cao khả năng dự báo giá và giúp doanh nghiệp, người sản xuất chủ động phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, tạo điều kiện phát triển các dịch vụ giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics và hỗ trợ thương mại, thu hút đầu tư, nâng cao giá trị và vị thế hàng hóa Việt Nam, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày Báo cáo thẩm tra

Trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết xây dựng Luật, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo luật đảm bảo phù hợp với các chủ trương, quan điểm của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật. Đánh giá kỹ lưỡng việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực, điều kiện thi hành luật.

Bảo đảm tổ chức vận hành an toàn, hiệu quả

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị hoàn thiện, bảo đảm phù hợp với tên gọi, thể hiện bao quát chính xác các nội dung chính của luật. Phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của luật này và các luật chuyên ngành. Rà soát mô hình quản lý nhà nước, cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong luật này, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quy định tại các văn bản luật, nghị định.

“Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí xã hội”, Chủ nhiệm Phan Văn Mãi nêu rõ.

Bên cạnh đó, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cần đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm; bổ sung đánh giá đầy đủ và rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Tận dụng tối tận dụng tối đa các thiết kế hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính để bảo đảm tổ chức vận hành thị trường hàng hóa phái sinh an toàn, hiệu quả.

“Cơ chế quản trị, tham gia của nhà nước, cơ chế vận hành đối với Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bảo đảm quản trị công bằng, ổn định, bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết kế. So sánh giữa mô hình sở hữu giữa các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với điều kiện của Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường hàng hóa phái sinh, tránh rủi ro có thể phát sinh, rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu của nước ngoài, kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích”, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính phân tích.

Toàn cảnh phiên họp

Ngoài ra, cần rà soát điều kiện về năng lực tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro đối với sở giao dịch hàng hóa, trung tâm thanh toán bù trừ và thành viên. Hoàn thiện các quy định về ký quỹ, quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán, giao nhận vật chất, quyền tự quản và cơ chế kiểm tra, giám sát.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cần rà soát việc phân loại nhà đầu tư, bảo đảm cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện và chịu rủi ro của từng nhóm. Mục đích tham gia thị trường của nhà đầu tư, quản lý tách biệt an toàn tiền, tài sản, tài sản ký quỹ và quyền lợi của khách hàng.

Về liên thông thị trường qua biên giới và quản trị rủi ro an toàn hệ thống, Chủ nhiệm Phan Văn Mãi đề nghị tiếp tục rà soát cơ chế lựa chọn, thẩm định đối tác liên thông thị trường qua biên giới, hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát quản lý ngoại hối, dòng tiền ký quỹ, thanh toán, lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới và an ninh dữ liệu, bảo đảm kiểm soát được rủi ro đối tác dòng tiền và dữ liệu. Làm rõ vai trò và công cụ của cơ quan quản lý nhà nước trong quản lý rủi ro và an toàn hệ thống. Hoàn thiện cơ chế giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và xử lý thâu tóm, sử dụng thông tin nội bộ gian lận. Quy định chặt chẽ điều kiện thẩm quyền, thời hạn và cơ chế kiểm soát đối với các biện pháp can thiệp khẩn cấp.