Doanh nghiệp thủy sản xuất khẩu đối mặt hàng loạt rào cản

Theo đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), ngay trong quý I/2026, triển vọng xuất khẩu thủy sản đã kém khả quan hơn so với kỳ vọng ban đầu. Doanh nghiệp đang phải gồng mình trước áp lực gia tăng từ các vấn đề thuế quan, rủi ro bị áp thuế chống bán phá giá, cũng như chi phí tuân thủ các quy định mới tại những thị trường lớn như Hoa Kỳ và EU. Những yếu tố này đang trực tiếp làm suy giảm năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Doanh nghiệp “mắc kẹt” vì COA

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay được VASEP và cộng đồng doanh nghiệp nhiều lần phản ánh là vướng mắc trong thủ tục cấp COA - giấy chứng nhận phân tích sản phẩm đáp ứng các tiêu chuẩn theo yêu cầu của phía nhập khẩu đối với các sản phẩm hải sản khai thác xuất khẩu sang thị trường Hoa Kỳ.

Doanh nghiệp đang phải gồng mình trước áp lực gia tăng từ các vấn đề thuế quan

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã hoàn tất sản xuất, ký hợp đồng và xuất hàng, nhưng khi lô hàng cập cảng Mỹ lại buộc phải nằm chờ, chưa thể thông quan do chưa có COA.

Có lô hàng của chúng tôi đã cập cảng Mỹ hơn hai tuần nhưng vẫn chưa được thông quan vì thiếu COA. Chi phí lưu kho, lưu container tăng từng ngày, trong khi phía đối tác liên tục gây sức ép, lãnh đạo Công ty TNHH Chế biến Thủy sản Đức Danh cho biết.

Không chỉ những lô hàng đã xuất khẩu gặp rủi ro, ngay trong nước, nhiều doanh nghiệp cũng đang phải tạm dừng hoặc giãn kế hoạch xuất hàng, bởi dù đã nộp hồ sơ xin cấp COA từ đầu năm 2026, đến nay việc phê duyệt vẫn còn hạn chế và chậm trễ. Điều này khiến chuỗi sản xuất - xuất khẩu bị đứt gãy, ảnh hưởng nghiêm trọng đến dòng tiền và uy tín doanh nghiệp.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, một nguyên nhân quan trọng dẫn tới tình trạng chậm trễ là cách tiếp nhận và thẩm định hồ sơ COA tại các địa phương chưa thực sự thống nhất. Cùng một loại hồ sơ, nhưng ở mỗi địa phương, cách hiểu và cách áp dụng quy định có thể khác nhau, đặc biệt với các trường hợp thông tin kỹ thuật, chứng từ nước ngoài hoặc các tình huống phát sinh trong chuỗi cung ứng thực tế.

Có hồ sơ được địa phương này chấp nhận, nhưng sang địa phương khác lại yêu cầu bổ sung thêm giấy tờ. Việc này kéo dài thời gian xử lý, trong khi doanh nghiệp không thể chủ động kế hoạch giao hàng, Giám đốc Công ty chế biến hải sản Seadanang tại miền Trung chia sẻ.

Theo các chuyên gia, sự thiếu đồng bộ trong thực thi chính sách không chỉ làm tăng chi phí cho doanh nghiệp, mà còn làm suy giảm niềm tin của đối tác quốc tế vào tính ổn định của chuỗi cung ứng thủy sản Việt Nam.

Thách thức mang tính hệ thống

Nhận định về bức tranh chung của ngành, ông Trần Đình Luân, chuyên gia thủy sản cho rằng, những khó khăn hiện nay không mang tính ngắn hạn mà phản ánh thách thức mang tính hệ thống. Các thị trường nhập khẩu lớn đang chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm môi trường. Nếu Việt Nam không cải thiện đồng bộ từ khâu quản lý, cấp chứng nhận đến chuyển đổi số, doanh nghiệp sẽ còn tiếp tục gặp rủi ro.

Việc chậm trễ trong cấp COA chỉ là một biểu hiện cụ thể, nhưng sâu xa hơn là yêu cầu phải chuẩn hóa quy trình, nâng cao năng lực thực thi và tăng cường phối hợp giữa trung ương và địa phương.

Cần có các giải pháp đồng bộ, dài hạn để các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thủy sản phát triển bền vững

Trước bối cảnh đó, VASEP cho biết, Hiệp hội đã và đang xác định ba ưu tiên lớn nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và duy trì đà tăng trưởng cho toàn ngành.

Thứ nhất, mở rộng thị trường đi đôi với nâng cao năng lực cạnh tranh, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do, đồng thời giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Thứ hai, thúc đẩy phát triển xanh, minh bạch và có trách nhiệm, lấy truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số làm nền tảng, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu.

Thứ ba, tăng cường phối hợp với Chính phủ và chính quyền địa phương trong các chương trình phát triển bền vững, bảo đảm sinh kế cho ngư dân và hỗ trợ cộng đồng ven biển.

Doanh nghiệp không thể tự xoay xở nếu thiếu sự đồng hành của cơ quan quản lý. Điều quan trọng là phải tháo gỡ các điểm nghẽn thủ tục kịp thời, nếu không cơ hội thị trường sẽ trôi qua rất nhanh, bà Lê Hằng - Phó Tổng Thư ký VASEP nhấn mạnh.

Năm 2026 được xem là phép thử lớn đối với khả năng thích ứng của ngành thủy sản Việt Nam. Trong bối cảnh áp lực từ bên ngoài ngày càng lớn, việc xử lý hiệu quả các vấn đề nội tại, đặc biệt là thủ tục hành chính và sự thống nhất trong thực thi chính sách, sẽ đóng vai trò then chốt.

Nếu không có giải pháp kịp thời và đồng bộ, những lô hàng nằm chờ ở cảng hay những kế hoạch xuất khẩu bị gián đoạn hôm nay có thể trở thành lực cản lớn đối với mục tiêu tăng trưởng của cả ngành trong thời gian tới.