Gỡ điểm nghẽn thể chế, tạo động lực mới cho nghề cá phát triển bền vững

Nghề cá cần tái cơ cấu và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Chính vì vậy, việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng Nghị định mới thay thế Nghị định 67 không đơn thuần là sửa đổi một văn bản quy phạm pháp luật mà là bước hoàn thiện thể chế nhằm tháo gỡ những "điểm nghẽn" tồn tại nhiều năm, tạo động lực để ngành thủy sản chuyển sang giai đoạn phát triển bền vững hơn.

Tại cuộc họp rà soát dự thảo Nghị định, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng yêu cầu việc xây dựng chính sách phải dựa trên cơ sở tổng kết toàn diện hơn 10 năm thực hiện Nghị định 67, đồng thời cập nhật các chủ trương mới của Đảng và quy định pháp luật hiện hành nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ và phù hợp với yêu cầu phát triển của ngành trong giai đoạn mới.

Theo cơ quan soạn thảo, nhiều cơ chế của Nghị định 67 như ưu đãi thuế, tín dụng đóng mới và nâng cấp tàu cá, hỗ trợ vốn lưu động, hỗ trợ vận chuyển hàng hóa hay một số chính sách đầu tư đã hết hiệu lực hoặc không còn phù hợp với thực tiễn. Trong khi đó, quá trình triển khai cũng bộc lộ không ít khó khăn như hiệu quả khai thác chưa tương xứng với nguồn vốn đầu tư, hoạt động của một số tàu vỏ thép còn bất cập, nhiều chủ tàu gặp áp lực trả nợ, còn yêu cầu chuyển đổi sang mô hình nghề cá bền vững ngày càng trở nên cấp thiết.

Có thể thấy, những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất mà còn làm giảm khả năng huy động nguồn lực đầu tư cho ngành thủy sản. Nếu không kịp thời điều chỉnh chính sách, ngành sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình tái cơ cấu cũng như đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Điểm đáng chú ý là dự thảo Nghị định mới không mở rộng hỗ trợ theo hướng dàn trải mà tập trung vào hai nhóm chính sách trọng tâm nhằm tháo gỡ các "nút thắt" về cơ chế.

Nhóm chính sách thứ nhất là sửa đổi, bổ sung các cơ chế hiện hành để nâng cao hiệu quả hỗ trợ và phù hợp hơn với điều kiện thực tế. Theo đó, chính sách đầu tư được hoàn thiện theo hướng phân định rõ trách nhiệm chi giữa ngân sách Trung ương và địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Chính sách hỗ trợ mua bảo hiểm cũng được thiết kế theo hướng coi bảo hiểm là công cụ quản trị rủi ro, với sự tham gia đóng góp của cả Nhà nước và người dân, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách.

Bên cạnh đó, dự thảo tiếp tục duy trì chính sách hỗ trợ duy tu, sửa chữa tàu cá vỏ thép nhằm bảo đảm an toàn khai thác, đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn để nâng cao năng lực chuyên môn cho ngư dân, đáp ứng yêu cầu khai thác hiện đại và hội nhập.

Nhóm chính sách thứ hai tập trung giải quyết những vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện Nghị định 67. Điểm nhấn là cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề khai thác thủy sản vùng biển ven bờ nhằm giảm áp lực lên nguồn lợi thủy sản, bảo vệ hệ sinh thái biển và tạo sinh kế bền vững hơn cho cộng đồng ngư dân.

Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển nghề cá. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là mở rộng quy mô khai thác thì nay trọng tâm là nâng cao hiệu quả kinh tế trên cơ sở bảo tồn nguồn lợi, phát triển có trách nhiệm và gia tăng giá trị của sản phẩm thủy sản. Cách tiếp cận này phù hợp với Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam cũng như xu hướng quản trị nghề cá của nhiều quốc gia trên thế giới.

Ngư dân và doanh nghiệp cần mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Theo đánh giá của giới chuyên gia, việc hoàn thiện thể chế là điều kiện tiên quyết để ngành thủy sản nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt các quy định về truy xuất nguồn gốc, chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU), bảo vệ môi trường và phát triển chuỗi cung ứng xanh. Chính sách trong giai đoạn mới cần hướng tới quản trị hiệu quả nguồn lợi, khuyến khích ứng dụng công nghệ số trong quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc, đồng thời thúc đẩy liên kết giữa ngư dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Các chuyên gia cho rằng, cùng với việc hoàn thiện chính sách, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, phân định rõ trách nhiệm giữa các cấp quản lý và bảo đảm nguồn lực thực hiện đủ mạnh để các cơ chế hỗ trợ nhanh chóng đi vào cuộc sống. Chỉ khi chính sách thực sự thuận lợi và minh bạch, ngư dân và doanh nghiệp mới mạnh dạn đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Có thể nói, giá trị lớn nhất của dự thảo Nghị định không nằm ở việc bổ sung thêm bao nhiêu chính sách hỗ trợ mà ở việc từng bước tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế đã tồn tại nhiều năm. Khi cơ chế được hoàn thiện, nguồn lực đầu tư sẽ được khơi thông, ngư dân có thêm điều kiện ổn định sản xuất, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào chế biến và chuỗi giá trị, còn Nhà nước nâng cao hiệu quả quản lý nguồn lợi thủy sản.

Việc thay thế Nghị định 67 vì thế là bước đi đúng thời điểm. Một khuôn khổ chính sách mới, đồng bộ và sát thực tiễn sẽ không chỉ giải quyết những khó khăn trước mắt mà còn tạo nền tảng để nghề cá Việt Nam chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao giá trị gia tăng, bảo vệ tài nguyên biển và hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững trong giai đoạn mới.