Nghị định mới cho thủy sản - bước tái định vị ngành xuất khẩu tỷ USD

Ngành đang định hướng rõ ràng là tăng giá trị thay vì tăng sản lượng.

Khép lại vai trò lịch sử của Nghị định 67

Hơn một thập kỷ trước, Nghị định 67 ra đời như một “cú hích” mạnh mẽ, giúp hiện đại hóa đội tàu, mở rộng không gian khai thác và tạo sinh kế cho hàng vạn ngư dân. Nhưng cũng giống như nhiều chính sách mang tính “giải cứu” ngắn hạn, Nghị định 67 đang dần bộc lộ giới hạn khi bối cảnh đã thay đổi.

Thực tế cho thấy, những ưu đãi về tín dụng, đóng tàu hay hỗ trợ vận hành từng là điểm tựa thì nay lại trở thành gánh nặng với không ít chủ tàu khi hiệu quả khai thác không như kỳ vọng. Những câu chuyện tàu vỏ thép hoạt động kém hiệu quả, nợ xấu, hay chi phí vận hành tăng cao… không còn là cá biệt.

Nhận định về điều này, TS. Nguyễn Việt Thắng, Chủ tịch Hội Thủy sản Việt Nam cho biết, chính sách đã hoàn thành “sứ mệnh lịch sử”, nhưng không thể kéo dài trong một hệ sinh thái đã thay đổi. Điều ngành thủy sản cần hiện nay không còn là “tiền để ra khơi”, mà là năng lực để tồn tại và cạnh tranh.

Điểm đáng chú ý trong dự thảo Nghị định mới là sự dịch chuyển rõ rệt về tư duy chính sách. Nếu trước đây, trọng tâm là hỗ trợ đóng tàu, mở rộng khai thác thì nay chính sách bắt đầu chuyển sang quản trị rủi ro và phát triển bền vững. Việc Nhà nước hỗ trợ 100% bảo hiểm tai nạn thuyền viên, 70% bảo hiểm thân tàu không chỉ là hỗ trợ tài chính mà còn là “định hình lại” cách tiếp cận nghề biển vốn rất nhiều bất định.

Song song đó, chính sách chuyển đổi nghề khai thác ven bờ được xem là bước đi tất yếu. Khi nguồn lợi thủy sản suy giảm, việc tiếp tục khai thác theo chiều rộng chỉ khiến bài toán cạn kiệt trở nên trầm trọng hơn. Mục tiêu giảm sản lượng khai thác xuống 2,8 triệu tấn vào năm 2030 cho thấy định hướng rõ ràng là tăng giá trị thay vì tăng sản lượng.

Ở góc độ chính sách, việc phân cấp mạnh cho địa phương cũng là một thay đổi đáng chú ý. Tuy nhiên, trao quyền đi kèm trách nhiệm, nếu không có cơ chế giám sát hiệu quả thì nguy cơ “mỗi nơi một kiểu” là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Áp lực từ Mỹ là thách thức không nhỏ

Nếu chính sách trong nước đang ở giai đoạn hoàn thiện thì áp lực từ bên ngoài và đặc biệt là thị trường Mỹ đã hiện hữu rõ ràng. Việc Mỹ áp thuế 15% từ đầu năm 2026, cùng với nguy cơ bổ sung thêm 12,5% thuế theo điều tra lao động cưỡng bức, đang thu hẹp đáng kể lợi thế cạnh tranh của thủy sản Việt Nam. Nghiêm trọng hơn, lệnh cấm nhập khẩu đối với một số nghề cá chưa đạt chuẩn theo quy định MMPA có thể khiến ngành mất hàng trăm triệu USD mỗi năm.

Theo bà Lê Hằng, đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), những con số tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng chỉ phản ánh “bề nổi”. Đằng sau đó là một môi trường kinh doanh ngày càng rủi ro, nơi các yếu tố phi thuế quan từ tiêu chuẩn môi trường đến vấn đề nguồn lao động đang trở thành “luật chơi mới”.

Để tăng trưởng trong dài hạn, bài toán cốt lõi vẫn nằm ở nội lực.

Trước sức ép kép từ trong và ngoài nước, câu hỏi đặt ra không phải là có thay đổi hay không, mà là thay đổi như thế nào. Trong ngắn hạn, việc chủ động đàm phán thương mại, tìm kiếm cơ chế miễn giảm thuế theo từng ngành hàng là cần thiết. Nhưng về dài hạn, bài toán cốt lõi vẫn nằm ở nội lực.

PGS.TS. Nguyễn Hữu Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam cho rằng, những cú sốc từ thị trường Mỹ thực chất là phép thử buộc ngành thủy sản phải “lớn lên”. Khi còn phụ thuộc vào sản phẩm giá trị thấp, chưa xây dựng được thương hiệu và chuỗi giá trị hoàn chỉnh, ngành sẽ luôn ở thế bị động.

Thực tế đã cho thấy những tín hiệu tích cực từ các thị trường FTA như CPTPP, EU hay Brazil. Nhưng đa dạng hóa thị trường không chỉ là “bán đi đâu” mà còn là “bán cái gì” và “bán như thế nào”.

Với mục tiêu kim ngạch xuất khẩu hơn 11 tỷ USD, ngành thủy sản đang đứng trên một nền tảng không hề yếu. Nhưng mục tiêu tăng trưởng trong năm 2026 sẽ khó đạt được nếu chỉ dựa vào quán tính.

Điều cần lúc này là một hệ thống chính sách đủ linh hoạt để thích ứng, nhưng cũng đủ chặt chẽ để dẫn dắt và mở ra một không gian phát triển mới. Ở đó, ngư dân không chỉ là người khai thác mà là mắt xích trong chuỗi giá trị. Doanh nghiệp không chỉ xuất khẩu mà phải xây dựng thương hiệu. Và Nhà nước không chỉ hỗ trợ mà phải kiến tạo.