Khi dân số già trở thành động lực tăng trưởng mới của kinh tế ngành chuyên biệt

Đầu tư cho kinh tế chăm sóc không chỉ giải bài toán già hóa dân số mà còn thúc đẩy bình đẳng giới

Hệ thống chăm sóc người cao tuổi còn rất hạn chế

Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lớn về nhân khẩu học, khi quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo và trùng với thời điểm kết thúc thời kỳ “dân số vàng”. Theo ông Đoàn Hữu Minh, cán bộ phân tích của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), đây không chỉ là thách thức đối với hệ thống y tế và an sinh xã hội, mà còn mở ra những cơ hội phát triển mới, đặc biệt là kinh tế chăm sóc.

Theo số liệu của UNFPA, từ năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số khi tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên chiếm hơn 10% dân số. Dự kiến đến năm 2034, con số này sẽ đạt 20%, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có dân số “già”. Đáng chú ý, giai đoạn chuyển đổi này diễn ra đồng thời với việc số lượng trẻ em trong độ tuổi đi học bắt đầu giảm và thời kỳ “dân số vàng” kết thúc vào khoảng năm 2036.

“Đây là một đặc điểm rất hiếm trong chuyển dịch nhân khẩu học, khi các quá trình diễn ra đồng thời thay vì nối tiếp nhau. Điều này tạo ra áp lực lớn, nhưng cũng là dư địa khổng lồ để phát triển kinh tế bạc và các ngành dịch vụ chăm sóc”, ông Đoàn Hữu Minh nhận định.

Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,7 tuổi. Tuy nhiên, số năm sống khỏe mạnh chỉ vào khoảng 65,4 năm. Điều đó đồng nghĩa với việc mỗi người cao tuổi phải sống trung bình từ 9 đến 10 năm trong tình trạng bệnh tật. Thực tế cho thấy, mỗi người cao tuổi ở Việt Nam mắc ít nhất ba bệnh không lây nhiễm, chủ yếu là tăng huyết áp, tim mạch, đái tháo đường và các bệnh xương khớp.

Trong khi nhu cầu chăm sóc y tế và chăm sóc dài hạn ngày càng gia tăng, hệ thống an sinh xã hội vẫn còn nhiều khoảng trống. Khoảng 76% người cao tuổi không có lương hưu; gần như toàn bộ (99%) phụ thuộc vào sự chăm sóc không lương của gia đình. Đáng lưu ý, 72% người chăm sóc là phụ nữ, phần lớn làm việc phi chính thức, không được bảo vệ đầy đủ về quyền lợi lao động và an sinh xã hội.

Thực trạng này không chỉ đặt gánh nặng lớn lên hệ thống y tế và gia đình, mà còn làm trầm trọng thêm bất bình đẳng giới, hạn chế sự tham gia của phụ nữ vào nền kinh tế chính thức.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) thẳng thắn nhìn nhận, hệ thống lão khoa hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế. Cả nước chỉ có duy nhất một bệnh viện lão khoa tuyến tỉnh tại Quảng Ninh. Trong khi đó, hệ thống dưỡng lão tư nhân hiện chỉ có khoảng 20 cơ sở, chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn, với chi phí cao, vượt khả năng chi trả của đa số người dân.

Hiện nay, chỉ khoảng 10.000 người cao tuổi đang được chăm sóc tại các cơ sở bảo trợ xã hội, con số rất nhỏ so với gần 15 triệu người cao tuổi trên toàn quốc. Khoảng trống dịch vụ chăm sóc dài hạn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cách tiếp cận mới, không chỉ từ góc độ y tế mà cả từ góc độ kinh tế - xã hội.

Kinh tế chăm sóc: Từ “gánh nặng” xã hội đến động lực tăng trưởng mới

Theo các nghiên cứu quốc tế, kinh tế chăm sóc đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới. Theo UN Women (2023), cứ mỗi 1 USD đầu tư cho chăm sóc có thể tạo ra tới 4 USD lợi ích kinh tế thông qua tăng năng suất, tạo việc làm và cải thiện phúc lợi xã hội. Trên phạm vi toàn cầu, kinh tế chăm sóc hiện chiếm khoảng 34% GDP.

Tại Việt Nam, phụ nữ vẫn đang đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không được trả lương, trung bình khoảng 3 giờ mỗi ngày, cao gấp gần hai lần so với nam giới (Điều tra Quốc gia về Sử dụng thời gian tại Việt Nam năm 2022, Ngân hàng Thế giới). Sự chênh lệch này tạo ra “gánh nặng kép” đối với phụ nữ, làm giảm năng suất lao động và hạn chế cơ hội tham gia thị trường việc làm chính thức.

Bà Caroline T. Nyamayemombe, Trưởng đại diện UN Women Việt Nam nhấn mạnh vai trò của khu vực doanh nghiệp trong việc cung cấp các dịch vụ chăm sóc chất lượng, dễ tiếp cận, đồng thời bảo đảm điều kiện làm việc và an sinh cho lực lượng lao động trong ngành chăm sóc, phần lớn là phụ nữ. “Đầu tư vào kinh tế chăm sóc chính là đầu tư cho nguồn nhân lực, cho năng suất và cho sự phát triển dài hạn của nền kinh tế”, bà khẳng định.

Theo bà Nguyễn Kim Lan, Quản lý chương trình tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ của UN Women Việt Nam, dù chưa có số liệu đầy đủ về tỷ lệ doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ trong lĩnh vực chăm sóc, nhưng lao động nữ chiếm tới khoảng 70% lực lượng lao động ngành này. Đây là tiềm năng rất lớn để phụ nữ khởi sự, dẫn dắt và mở rộng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ vẫn gặp nhiều rào cản, đặc biệt là trong tiếp cận tài chính, dịch vụ phát triển doanh nghiệp, đào tạo và ứng dụng công nghệ. Để phát triển bền vững, doanh nghiệp chăm sóc cần hướng tới đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng dịch vụ, giá cả hợp lý, phù hợp với khả năng chi trả của nhiều nhóm khách hàng, đồng thời xây dựng môi trường làm việc bình đẳng giới và việc làm bền vững.

UNFPA khuyến nghị Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận, nhìn nhận già hóa dân số như một thành tựu của y tế và phát triển, thay vì coi đây là “cuộc khủng hoảng”. Phát triển kinh tế chăm sóc cần được đặt trong một chiến lược tổng thể, với vai trò dẫn dắt của Nhà nước thông qua đầu tư công vào hạ tầng chăm sóc, hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng mã ngành – mã nghề cho kinh tế chăm sóc.

Bên cạnh đó, cần có các chính sách ưu đãi thuế và tài chính cho doanh nghiệp tạo tác động xã hội, doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nữ hoặc lao động yếu thế. Việc xây dựng hệ thống đào tạo, cấp chứng chỉ quốc gia cho người chăm sóc người cao tuổi, chuẩn hóa các ngành nghề như điều dưỡng lão khoa, công tác xã hội và quản lý chăm sóc được xem là nền tảng để nâng cao chất lượng dịch vụ.

Song song với đó, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số, như y tế từ xa, giám sát sức khỏe từ xa, hồ sơ sức khỏe số và hệ thống dữ liệu tích hợp, sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, đặc biệt tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

"Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề không phải là ngăn chặn, mà là thích ứng một cách chủ động và thông minh. Phát triển kinh tế chăm sóc, gắn với cải cách hệ thống y tế, an sinh xã hội và thị trường lao động, sẽ giúp Việt Nam vừa bảo vệ người cao tuổi, vừa tận dụng được tiềm năng nhân khẩu học, hướng tới tăng trưởng bao trùm và bền vững trong dài hạn", ông Đoàn Hữu Minh cho biết.