Khi tiêu chuẩn xanh trở thành tấm hộ chiếu để hạt gạo Việt vào thị trường cao cấp

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản hay Mỹ đang ngày càng siết chặt yêu cầu đối với nông sản nhập khẩu. Không chỉ dừng lại ở an toàn thực phẩm hay dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, các thị trường này còn đặc biệt quan tâm đến yếu tố truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật, trách nhiệm môi trường và mức độ phát thải trong quá trình sản xuất.

Các thị trường khó tính quan tâm đến yếu tố truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch thực vật, trách nhiệm môi trường và mức độ phát thải trong quá trình sản xuất.

Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm sản phẩm có tốt hay không, mà còn muốn biết sản phẩm được sản xuất như thế nào, có minh bạch hay không và có thân thiện với môi trường hay không.

Những yêu cầu ngày càng khắt khe này đang tạo ra áp lực lớn đối với ngành lúa gạo Việt Nam vốn lâu nay vẫn dựa trên nền tảng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Tuy nhiên, áp lực cũng chính là động lực để chuyển đổi.

Thực tế cho thấy, nhiều mô hình thí điểm đã bước đầu mang lại kết quả tích cực. Việc giảm lượng giống gieo sạ, tiết giảm phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, tối ưu hóa sử dụng nước… không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn hạn chế tác động đến môi trường. Cùng với đó, việc đẩy mạnh cơ giới hóa và tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã, liên kết chuỗi đã giúp nâng cao hiệu quả quản lý và đảm bảo tính đồng bộ trong quy trình sản xuất.

Đặc biệt, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số đang đóng vai trò ngày càng rõ nét. Từ việc ghi chép nhật ký đồng ruộng, giám sát quy trình canh tác đến truy xuất nguồn gốc bằng mã QR hay nền tảng dữ liệu số đang dần tạo nền tảng để ngành lúa gạo chuyển từ sản xuất truyền thống sang sản xuất có kiểm soát.

Một trong những tín hiệu tích cực nhất là đã có khoảng 70 nghìn tấn gạo được cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” và xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và châu Úc.

Đã có khoảng 70 nghìn tấn gạo được cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” và xuất khẩu sang các thị trường khó tính

Đây không chỉ là con số mang ý nghĩa thương mại, mà còn là minh chứng cho khả năng thích ứng của hạt gạo Việt trước những tiêu chuẩn mới của thị trường quốc tế. Việc đáp ứng đồng thời các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và giảm phát thải cho thấy ngành lúa gạo Việt Nam đang từng bước tiếp cận phân khúc giá trị cao.

Theo một số chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, “gạo xanh” không đơn thuần là một sản phẩm, mà là kết quả của cả một hệ sinh thái sản xuất mới, nơi mọi khâu từ đồng ruộng đến chế biến, xuất khẩu đều được kiểm soát và chuẩn hóa.

Một chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhận định, trong bối cảnh các nước nhập khẩu ngày càng ưu tiên sản phẩm bền vững, đây chính là “tấm hộ chiếu” giúp gạo Việt nâng cao vị thế trên thị trường quốc tế. Nếu trước đây chúng ta cạnh tranh bằng giá, thì nay phải cạnh tranh bằng giá trị và giá trị đó đến từ chất lượng, thương hiệu, câu chuyện sản xuất bền vững.

Dù vậy, con đường chuyển đổi không hề dễ dàng. Thực tế cho thấy phần lớn nông dân vẫn sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết và hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ. Việc ghi chép dữ liệu, tuân thủ quy trình chuẩn hay đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế vẫn là thách thức không nhỏ.

Các chuyên gia ngành nông nghiệp nhận định, để chuyển đổi thành công, cần có sự tham gia đồng bộ của “bốn nhà”: Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân.

Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò “đầu tàu” trong việc xây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư công nghệ và bao tiêu sản phẩm. Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, hỗ trợ hạ tầng dữ liệu và có chính sách khuyến khích sản xuất xanh. Trong khi đó, nông dân cần thay đổi tư duy, từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên tiêu chuẩn và dữ liệu.

Có thể thấy, những thay đổi trong yêu cầu của thị trường quốc tế đang buộc ngành lúa gạo Việt Nam phải tái cấu trúc theo hướng bài bản hơn, minh bạch hơn và bền vững hơn.

Trong ngắn hạn, đây là thách thức không nhỏ. Nhưng về dài hạn, đây lại là cơ hội để hạt gạo Việt Nam thoát khỏi “vòng xoáy giá rẻ”, từng bước khẳng định vị thế ở phân khúc cao cấp.

Khi tiêu chuẩn xanh, phát thải thấp và truy xuất nguồn gốc trở thành điều kiện tiên quyết, thì chuyển đổi sản xuất không còn là lựa chọn, mà là con đường bắt buộc.