Không thể bứt phá công nghiệp văn hóa bằng tư duy và cách làm cũ

Phát triển công nghiệp văn hóa phải đo lường được kết quả đóng góp ở từng ngành, từng địa phương (Ảnh: Quảng Ninh Media)

Chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh

PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị chia sẻ, sau Đại hội XIV, yêu cầu đặt ra đối với lĩnh vực văn hóa không chỉ là tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng, mục tiêu và động lực của phát triển, mà phải làm rõ hơn khả năng chuyển hóa văn hóa thành nguồn lực nội sinh, thành lợi thế phát triển và thành động lực tăng trưởng mới. Phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn với khả năng tạo giá trị, tạo việc làm, mở rộng thị trường, hình thành thương hiệu, gia tăng sức mạnh mềm; đồng thời phải đo lường được đóng góp của từng ngành, từng địa phương.

Kỳ vọng này xuất phát từ hiệu quả của công nghiệp văn hóa từ địa phương. Đơn cử những năm gần đây, Đà Nẵng đã nổi lên như một điểm sáng trong việc phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, gắn kết chặt chẽ với du lịch, dịch vụ, đô thị sáng tạo và chuyển đổi số. Đặc biệt, Đà Nẵng đã xây dựng và triển khai các chính sách ưu đãi đặc thù như ưu đãi thuế, hỗ trợ địa điểm và không gian cho các hoạt động sáng tạo, cũng như tiếp cận vốn cho các ngành công nghiệp văn hóa.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh rằng Đà Nẵng coi văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng, có khả năng chuyển hóa thành động lực để phát triển kinh tế. Hiện tại, các ngành công nghiệp văn hóa tại Đà Nẵng đang đóng góp bình quân khoảng 4,7% GRDP, và thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ trọng này lên trên 10% GRDP vào năm 2030.

Với 2/9 di sản thế giới của Việt Nam, 609 di tích, trong đó 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích quốc gia… Đây đều là những giá trị văn hóa cùng sức mạnh con người Quảng Ninh được thành phố gắn với xây dựng và phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch. Thành phố cũng tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, thu hút đầu tư vào lĩnh vực văn hóa, du lịch, hình thành các sản phẩm văn hóa mới như chương trình ca nhạc, giải trí trên du thuyền, hang Ngọc Rồng, các concert âm nhạc, lễ hội giải trí... tạo nền tảng, tiền đề để phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế đêm... Nhờ đó, ngay trong tháng 9 này, Thành phố Quảng Ninh đã tổ chức và phối hợp tổ chức 3 sự kiện cấp quốc gia, quốc tế và 5 sự kiện cấp thành phố phục vụ các nhiệm vụ chính trị và thu hút khách du lịch.

Ở góc độ vĩ mô, một chuyên gia phân tích, Việt Nam có dân số trẻ, có “độ nhạy” thương mại và trình độ công nghệ kỹ thuật số ngày càng cao. Việt Nam còn có lợi thế về sự đa dạng văn hóa. Cảnh quan văn hóa ở Việt Nam rất phong phú từ hệ thống di tích, di sản cho tới các thành phố năng động đang phát triển; từ các thực hành văn hóa truyền thống cho tới thời trang và truyền thông đương đại. Người Việt Nam có đam mê, tự hào về sự đặc sắc văn hóa cũng như có xu hướng mạnh mẽ giữ gìn/nuôi dưỡng văn hóa truyền thống của mình. Đặc biệt, ngành công nghiệp phát triển dựa trên nền tảng văn hóa được kết nối rộng rãi bằng công nghệ tiên tiến và được hỗ trợ mạnh mẽ bằng những chủ trương, chính sách ưu đãi phát triển như hiện nay sẽ mang đến cho Việt Nam khả năng thương mại lớn và sức cạnh tranh toàn cầu.

Sở hữu kho tàng di sản đồ sộ cùng nguồn lực bản sắc phong phú, song phải thẳng thắn thừa nhận, điểm xuất phát để định hình nền công nghiệp văn hóa tại Việt Nam còn khá khiêm tốn. Nhìn vào thực tiễn, có thể nhận diện rõ những 'điểm nghẽn' nội tại đang kìm hãm đà bứt phá. Đó là sự đứt gãy về cơ sở dữ liệu, nền tảng dữ liệu ngành còn manh mún, thiếu một hệ thống thống kê và định lượng giá trị kinh tế văn hóa chuẩn mực. Kỹ năng chuyên môn, tư duy kinh tế văn hóa và năng lực thương mại hóa sản phẩm sáng tạo của đội ngũ nhân lực vẫn chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập. Sự thiếu hụt trầm trọng các chuyên gia đầu ngành cùng trang thiết bị hiện đại. Đi cùng với đó, vấn nạn xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn là 'vết hằn' dai dẳng bào mòn động lực sáng tạo. Mối liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước còn lỏng lẻo, chưa hình thành được một mạng lưới luân chuyển giá trị văn hóa thực chất.

Kiến tạo chuỗi giá trị sản xuất và tiêu dùng văn hóa

Để tháo gỡ căn cơ những điểm nghẽn này, bài toán tiên quyết là hoàn thiện hành lang pháp lý kiến tạo cho chuỗi giá trị sản xuất và tiêu dùng văn hóa. Hành lang này không dừng lại ở các quy định quản lý hành chính đơn thuần, mà phải là sự tích hợp đồng bộ giữa đòn bẩy kinh tế, chế tài pháp lý, cơ chế tài chính và giáo dục. Đó sẽ là môi trường nuôi dưỡng cho các dòng vốn tài trợ, bảo trợ văn hóa, đồng thời tạo bệ phóng giúp các doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm, dịch vụ văn hóa, du lịch gia tăng biên độ lợi nhuận, hiện thực hóa mục tiêu biến văn hóa thành nguồn lực kinh tế mũi nhọn.

Trước thực tế này, các cơ quan quản lý cũng đang nỗ lực hoàn thiện khuôn khổ pháp lý trong thời gian sớm nhất. Mới đây, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã trình bày tờ trình của Chính phủ về dự luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Theo bà việc xây dựng và ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là đòi hỏi cấp bách nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Luật gồm 9 chương, 53 điều được xây dựng nhằm khơi thông nguồn lực, giải phóng sức sáng tạo, gia tăng hàm lượng văn hóa trong các sản phẩm, dịch vụ, bảo vệ thị trường nội địa và tạo đòn bẩy đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng bứt phá của đất nước. Trong đó, về vấn đề tài chính và hỗ trợ, ưu đãi đầu tư, dự luật đề xuất 12 nhóm nội dung để tháo gỡ các hạn chế về nguồn lực tài chính, cơ chế chia sẻ rủi ro đầu tư, chính sách hỗ trợ, ưu đãi đầu tư đối với hạ tầng, sản phẩm trọng điểm, cơ sở công cộng, hoạt động điện ảnh và cơ chế thu hút nhà đầu tư nước ngoài...

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh Về tài chính, hỗ trợ, ưu đãi đầu tư (Điều 37 đến Điều 48), Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành các chính sách về tài chính, hỗ trợ, ưu đãi đầu tư cho phát triển công nghiệp văn hóa; đề nghị lưu ý một số nội dung: Hợp nhất quy định về nguồn tài chính từ ngân sách, quỹ nhà nước và quỹ tư nhân (Điều 37, Điều 38, Điều 39). Làm rõ phạm vi hỗ trợ, cơ chế miễn trừ trách nhiệm của chính sách đầu tư mạo hiểm cho phát triển công nghiệp văn hóa (Điều 40). Xác định rõ dự án đầu tư trong phát triển công nghiệp văn hóa cần ưu tiên thu hút đầu tư. Rà soát, làm rõ cơ sở pháp lý, phạm vi đối tượng thụ hưởng của các chính sách hỗ trợ về thuế, tài chính. Cân nhắc chuyển nội dung sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan đến chính sách về thuế sang các luật về thuế để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, bảo đảm khả năng cân đối ngân sách nhà nước.

Bên cạnh cơ chế chính sách, một chuyên gia nhấn mạnh, công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận không chỉ là lĩnh vực bổ trợ cho kinh tế mà phải trở thành nguồn tạo ra các giá trị mới, góp phần nâng cao sức cạnh tranh và định vị thương hiệu của địa phương trên bản đồ các đô thị sáng tạo của khu vực. Để làm được điều này các địa phương cần từng bước chuyển các nguồn tài nguyên văn hóa thành tài sản văn hóa, tài sản trí tuệ. Những câu chuyện dân gian, hiện vật, ký ức cộng đồng và các giá trị được lưu truyền cần được nghiên cứu, thẩm định, đánh giá, xây dựng hồ sơ khoa học để có cơ sở bảo tồn và phát huy. Đặc biệt, cần có tư duy “kiến tạo di sản cho tương lai”, không chỉ bảo tồn những giá trị đã hình thành trong quá khứ mà còn chủ động nhận diện, lưu giữ những công trình, không gian, câu chuyện và dấu ấn của quá trình phát triển địa phương hôm nay để trở thành di sản cho các thế hệ sau.