Nghị định hướng dẫn Luật Phát triển đô thị: Bài toán hài hòa giữa khung pháp lý thống nhất và đặc thù địa phương

Cơ chế cần phát huy lợi thế riêng của từng địa phương, tạo đột phá phát triển, đồng thời giải quyết vướng mắc trong quản lý và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng (Ảnh: hochiminhcity.gov.vn)

Mở không gian phát triển, nâng cao sức cạnh tranh

Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 24/8/2026. Tại Quyết định số 1772/QĐ-TTg ngày 12/9/2026, Thủ tướng Chính phủ phân công Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật theo trình tự, thủ tục rút gọn. Chia sẻ về dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Phát triển đô thị, Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn cho biết, dự thảo Nghị định đề cập nhiều nội dung mới, trong đó có khu kinh tế đặc biệt, khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp và khu đô thị lấn biển. Theo Thứ trưởng, đây là những mô hình có thể tạo ra không gian phát triển rất lớn trong thời gian tới, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Để những định hướng lớn ấy đi vào thực tiễn, dự thảo Nghị định đã cụ thể hóa thành các tiêu chí, điều kiện rõ ràng cho từng loại hình. Bà Bùi Thị Thu Thủy, Vụ trưởng Vụ Kinh tế địa phương và lãnh thổ cho biết, dự thảo Nghị định tập trung quy định tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệt; điều kiện thành lập khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp và khu phi thuế quan; chế độ ưu tiên, quản lý hải quan; tiêu chí đối với khu đô thị lấn biển và quy định chuyển tiếp. Đối với khu kinh tế đặc biệt, dự thảo cụ thể hóa các tiêu chí về vị trí chiến lược, cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên, không gian tương đối độc lập và quy mô phát triển.

Đi vào chi tiết, theo phương án đang lấy ý kiến, khu vực đề nghị công nhận phải có dân số từ 50.000 người và diện tích tự nhiên từ 500 km2 trở lên. Việc xác định không gian tương đối độc lập, dễ kiểm soát được gắn với đặc điểm đảo, quần đảo, ranh giới tự nhiên hoặc phương án chứng minh khả năng kiểm soát trong đề án. Sau khi HĐND cấp tỉnh thông qua đề án, địa phương gửi hồ sơ để Bộ Tài chính thẩm định trước khi trình Chính phủ xem xét.

Với khu thương mại tự do, dự thảo đặt ra yêu cầu về vị trí thuận lợi cho thương mại quốc tế, logistics, sản xuất và dịch vụ; khả năng kết nối bằng ít nhất hai phương thức vận tải; quy mô tối thiểu 1.000 ha và phương án quản lý, vận hành khả thi. Địa phương lập báo cáo đề xuất chủ trương thành lập, sau đó xây dựng đề án trên cơ sở chủ trương được cấp có thẩm quyền cho phép. Dự thảo cũng quy định điều kiện thành lập khu logistics tích hợp và khu phi thuế quan, cùng yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại.

Dù khung tiêu chí đã được phác thảo khá chi tiết, quá trình xây dựng Nghị định vẫn chưa hoàn toàn “xuôi chèo mát mái” do nhiều cơ chế, chính sách lần đầu được xây dựng, giữa các bộ, ngành và địa phương còn những ý kiến khác nhau về điều kiện thành lập, cách thức quản lý và lựa chọn nhà đầu tư. Các ý kiến tập trung vào việc cụ thể hóa tiêu chí công nhận khu kinh tế đặc biệt; tiêu chí, điều kiện thành lập khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp và khu đô thị lấn biển; quy mô, phạm vi và khả năng áp dụng các tiêu chí trong thực tiễn; trình tự, thủ tục lập, thẩm định, quyết định thành lập; yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh và sự thống nhất với pháp luật chuyên ngành. Bên cạnh đó là các yêu cầu hạn chế trùng lặp hồ sơ, thủ tục; cơ chế quản lý hải quan, khu phi thuế quan; điều kiện đối với nhà đầu tư; quy định chuyển tiếp; cũng như mối quan hệ giữa Nghị định với pháp luật về quy hoạch, đất đai, hải quan, thuế, quản lý ngoại thương và các lĩnh vực liên quan.

Bảo đảm tính thống nhất nhưng vẫn đủ linh hoạt

Trước những băn khoăn đó, Thứ trưởng Tạ Anh Tuấn khẳng định: “Vấn đề đặt ra là phát huy lợi thế riêng của từng địa phương, tạo đột phá phát triển, đồng thời giải quyết vướng mắc trong quản lý và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng”.

Không chỉ dừng ở cấp trung ương, những băn khoăn và kỳ vọng về Nghị định còn đến từ chính các địa phương, nơi trực tiếp áp dụng các mô hình phát triển mới này. Ông Võ Tá Nghĩa, Phó Trưởng ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh khẳng định. Việc hoàn thiện các quy định cần bảo đảm tính đồng bộ, khả thi, phù hợp với thực tiễn từng vùng, địa phương, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các không gian phát triển mới.Tại Hà Tĩnh, với lợi thế cảng nước sâu Vũng Áng - Sơn Dương, vị trí thuận lợi trên hành lang hàng hải quốc tế cùng hệ thống hạ tầng công nghiệp, dịch vụ từng bước hoàn thiện, tỉnh đang nghiên cứu định hướng phát triển Khu kinh tế Vũng Áng theo tinh thần của Luật Phát triển đô thị và Nghị quyết số 20-NQ/TW, với mục tiêu từng bước hình thành một trung tâm kinh tế biển có sức cạnh tranh, mở rộng dư địa phát triển, tăng cường liên kết giữa công nghiệp, logistics, thương mại quốc tế và các loại hình dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Trong khi đó, một số địa phương khác lại đặt ra những câu hỏi mang tính kỹ thuật, phản ánh sự đa dạng về điều kiện tự nhiên và hạ tầng giữa các vùng miền. Là một trong những địa bàn có ảnh hưởng trực tiếp từ Luật, Nghị định, đại diện TP. Đà Nẵng đề nghị làm rõ cách xác định không gian tương đối độc lập của khu kinh tế đặc biệt; tiêu chí ranh giới đối với địa phương có lợi thế kết nối giao thông nhưng không có biển. Đại diện TP. Bắc Ninh kiến nghị xem xét giảm ngưỡng diện tích khu kinh tế đặc biệt; đồng thời nghiên cứu bổ sung đường cao tốc, đường sắt vào những yếu tố có thể tạo ranh giới dễ kiểm soát. Địa phương cũng đề nghị xác định rõ nguồn số liệu dân số dùng để xét tiêu chí, bởi số liệu do các cơ quan cung cấp có thể chênh lệch.

Từ những tiêu chí được cụ thể hóa cho khu kinh tế đặc biệt, khu thương mại tự do đến những băn khoăn còn lại từ các bộ, ngành và địa phương, có thể thấy dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Phát triển đô thị đang đứng trước một bài toán không dễ dung hòa: vừa phải đủ chặt chẽ để bảo đảm tính thống nhất, khả thi trên phạm vi cả nước, vừa phải đủ linh hoạt để không bỏ lỡ lợi thế riêng của từng vùng đất, từ những địa phương có cảng nước sâu như Hà Tĩnh đến những nơi không có biển nhưng mạnh về kết nối giao thông như Bắc Ninh, Đà Nẵng.

Câu trả lời cho bài toán ấy không nằm ở việc chọn một phía, mà ở cách cơ quan xây dưng dự thảo tiếp thu, điều chỉnh trong giai đoạn hoàn thiện tiếp theo. Khi những vướng mắc về tiêu chí, thẩm quyền và số liệu được giải quyết thấu đáo, Nghị định mới có thể trở thành bệ đỡ pháp lý thực chất, giúp các mô hình phát triển mới không chỉ dừng lại trên giấy mà thực sự mở ra không gian tăng trưởng mới cho nền kinh tế, đúng như kỳ vọng đặt ra khi xây dựng Luật Phát triển đô thị, một chuyên gia khẳng định.