Chuyển từ hợp tác riêng lẻ sang liên kết chuỗi giá trị

Ảnh minh họa được tạo bởi AI

Mạng lưới vệ tinh hỗ trợ chuỗi giá trị

Hiện nay, mỗi vùng đều sở hữu những lợi thế riêng trong phát triển kinh tế - xã hội, có thể thu hút đầu tư lớn, tạo điều kiện để doanh nghiệp chuyển từ lợi thế về quy mô sản xuất sang nâng cao năng lực tổ chức chuỗi cung ứng, tham gia sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao. Thực tế thời gian qua, các doanh nghiệp tiên phong đã chủ động tái cấu trúc mô hình sản xuất để đón đầu xu thế này. THACO Industries đang phát triển mô hình sản xuất tích hợp “All-in-one”, cung cấp dịch vụ từ gia công từng công đoạn đến sản phẩm hoàn chỉnh, phục vụ nhiều lĩnh vực từ công nghiệp nặng, cơ khí chế tạo đến công nghiệp công nghệ cao. Trong khi đó, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Sản xuất và Thương mại Cát Thái sản xuất các chi tiết nhựa kỹ thuật, cao su, kim loại; đồng thời có khả năng cung ứng cụm linh kiện gồm nhiều chi tiết, với giá trị gia tăng cao hơn. Những mô hình này cho thấy phát triển công nghiệp hỗ trợ không chỉ là thu hút thêm nhà máy, mà còn cần hình thành mạng lưới doanh nghiệp có khả năng phối hợp, chuyên môn hóa và bổ trợ năng lực cho nhau.

Từng bước tiến của mỗi doanh nghiệp là một động lực nhỏ góp sức vào sự bứt phá của cả vùng. Đơn cử, tại vùng Đông Nam Bộ gồm 3 tỉnh, thành phố: TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Tây Ninh. Với diện tích hơn 28.000 km², dân số gần 21 triệu người, vùng có quy mô GRDP hơn 150 tỷ USD, thu ngân sách nhà nước hơn 795.000 tỷ đồng, chiếm 36,3% cả nước. Kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 135 tỷ USD, tương đương 33,3% cả nước; số doanh nghiệp đang hoạt động hơn 381.000, chiếm hơn 41%. Vùng cũng thu hút gần 23.000 dự án FDI với tổng vốn đầu tư hơn 205 tỷ USD, chiếm gần 42% cả nước.

Tương phản với sự sôi động của các trung tâm công nghiệp lớn phía Nam, nhiều địa bàn giàu tài nguyên phía Bắc vẫn đang đối mặt với bài toán chia cắt trong liên kết chuỗi. Vùng Trung du và miền núi phía Bắc là nơi có nguồn nguyên liệu nông, lâm nghiệp lớn, các khu công nghiệp chế biến và dịch vụ tại Thái Nguyên, Phú Thọ; có hệ thống di sản lịch sử, văn hóa, cảnh quan thiên nhiên phong phú và nhiều cửa khẩu kết nối với thị trường Trung Quốc. Đại biểu Quốc hội Lý Thị Lan (Tuyên Quang) cho rằng, những lợi thế này có khả năng hỗ trợ cho nhau, nhưng nếu từng địa phương khai thác riêng lẻ thì khó hình thành các chuỗi sản xuất, dịch vụ và thị trường đủ sức thu hút đầu tư. Thực tế, Quy hoạch vùng Trung du và miền núi phía Bắc được điều chỉnh tại Quyết định số 610/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã xác định các hành lang kinh tế theo hướng Bắc - Nam và Đông - Tây. Tuy nhiên, kết nối giao thông chưa đồng bộ, liên kết giữa các vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ còn hạn chế. Có nơi có nguyên liệu nhưng thiếu năng lực chế biến, có nơi có năng lực sản xuất nhưng chưa tiếp cận thuận lợi với thị trường.

Xác định kết nối hạ tầng cần ưu tiên

Do đó, bà Lý Thị Lan cho rằng, cần xác định hành lang kinh tế trong quy hoạch, làm rõ những sản phẩm, ngành hàng, dịch vụ có thể liên kết, từng địa phương có thế mạnh ở khâu nào, doanh nghiệp và người dân tham gia, hưởng lợi ra sao. Từ nhu cầu phát triển thực tế đó mới xác định các kết nối hạ tầng cần ưu tiên. Đặc biệt, giao thông chính là huyết mạch của liên kết kinh tế vùng. Một tuyến cao tốc nếu chưa kết nối thuận lợi với vùng sản xuất, khu công nghiệp và cửa khẩu thì việc khai thác hiệu quả các hành lang sẽ bị hạn chế. Chính vì vậy, Chính phủ chỉ đạo các bộ, địa phương lựa chọn những chuỗi liên kết kinh tế có lợi thế từ hành lang kinh tế; tăng cường kết nối thông tin về vùng nguyên liệu, năng lực chế biến, nhu cầu thị trường để doanh nghiệp, hợp tác xã hình thành quan hệ cung ứng ổn định. Đồng thời, phát huy vai trò lan tỏa của các trung tâm công nghiệp, dịch vụ tại Thái Nguyên, Phú Thọ đến các địa bàn miền núi, biên giới. Hiệu quả liên kết cần được đánh giá qua khả năng tiêu thụ sản phẩm, thu hút đầu tư, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Cùng chung nhận định này, đại biểu Quốc hội Tạ Thị Yên (Điện Biên) cũng nêu thực tế, nhiều địa phương có tiềm năng phát triển nông nghiệp hàng hóa vẫn khó thu hút doanh nghiệp đầu tư vào bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Nguyên nhân là chi phí vận chuyển còn cao, vùng nguyên liệu phân tán, thiếu cơ sở bảo quản, kho lạnh và dịch vụ logistics. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục ưu tiên các công trình quan trọng đã có trong quy hoạch, nhất là những tuyến kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở sơ chế, bảo quản, chế biến, cửa khẩu và thị trường tiêu thụ; thực hiện hiệu quả chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, nhất là các dự án chế biến, bảo quản nông sản và dịch vụ logistics tại địa bàn miền núi.

Song cơ chế thực hiện và kiểm soát ưu đãi đầu tư cũng cần được nhận diện kỹ lưỡng để tránh lãng phí nguồn lực. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng, cần gắn yêu cầu liên kết vùng với trách nhiệm theo dõi, đánh giá cụ thể. Cơ quan đầu mối cần tổng hợp chính sách hỗ trợ của các địa phương, đánh giá tác động liên vùng và kịp thời kiến nghị xử lý những chính sách hoặc cách thực hiện không phù hợp. Hiệu quả thu hút đầu tư cần được đánh giá cả về chất lượng dự án, hiệu quả sử dụng đất, tài nguyên, ngân sách và đóng góp vào chuỗi giá trị của vùng. Qua đó, khuyến khích các địa phương cạnh tranh bằng hạ tầng, nhân lực, dịch vụ công và trách nhiệm đồng hành, hạn chế việc chạy theo số dự án, số vốn thu hút về từng địa bàn.

Đối với khoản hỗ trợ đào tạo từ ngân sách địa phương, bà Nguyễn Thị Việt Nga đề nghị, bổ sung nguyên tắc công khai những thông tin tối thiểu về đối tượng nhận hỗ trợ, mục tiêu, số kinh phí và kết quả thực hiện, đồng thời loại trừ phần thông tin được pháp luật bảo vệ; cần phân biệt thông tin đang trong quá trình đàm phán với quyết định hỗ trợ đã ban hành và kinh phí đã thực chi. Việc công khai phù hợp sẽ giúp kiểm soát hỗ trợ trùng lặp, đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách và tạo cơ sở để các địa phương điều chỉnh chính sách.