Siết quản lý xe hợp đồng: Kết nối dữ liệu để chặn trá hình

Xe hợp đồng trá hình tuyến cố định vẫn diễn biến phức tạp

Xe hợp đồng trá hình

Nhiều năm qua, tình trạng xe hợp đồng hoạt động trá hình vẫn diễn ra phổ biến, đặc biệt tại các địa phương nằm trong bán kính khoảng 200 km quanh Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Dù đã được nhận diện và xử lý qua nhiều đợt cao điểm, song thực tế cho thấy đây vẫn là “điểm nóng” trong công tác quản lý vận tải hành khách.

Thủ đoạn của các phương tiện này không mới: Doanh nghiệp hoặc cá nhân kinh doanh lập danh sách hành khách, sử dụng hợp đồng du lịch giả để hợp thức hóa hoạt động đón, trả khách theo tuyến cố định. Khi bị kiểm tra, lái xe xuất trình hợp đồng điện tử hoặc danh sách hành khách nhằm đối phó lực lượng chức năng. Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động khai thác lại mang bản chất của tuyến cố định, có điểm đón trả thường xuyên, thậm chí hình thành các “bến cóc” trong nội đô.

Hệ lụy không chỉ dừng ở cạnh tranh thiếu lành mạnh với xe tuyến cố định đã được cấp phép, mà còn làm gia tăng nguy cơ mất trật tự vận tải và tiềm ẩn rủi ro an toàn giao thông. Các điểm đón, trả khách tự phát thường nằm tại khu vực đông dân cư, lòng lề đường hẹp, gây ùn tắc và mất an toàn.

Theo Cục Đường bộ Việt Nam, hiện cả nước có hơn 348.000 xe ô tô vận chuyển hành khách, trong đó vận tải theo hợp đồng chiếm trên 70% tổng số phương tiện. Tốc độ phát triển nhanh của loại hình này, trong khi cơ chế giám sát còn nhiều kẽ hở, đã tạo áp lực lớn lên công tác quản lý Nhà nước.

Ông Nguyễn Công Hùng - Phó chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam cho biết, tình trạng xe hợp đồng trá hình tuyến cố định hiện diễn ra khá phổ biến tại các tỉnh trong bán kính khoảng 200 km quanh hai đô thị lớn nhất cả nước. Dù lực lượng chức năng đã tăng cường kiểm tra, xử lý, song hiệu quả chưa bền vững.

Theo ông Hùng, nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc thiếu giải pháp đối chiếu dữ liệu một cách hệ thống giữa hợp đồng vận chuyển đã ký, dữ liệu hành trình thực tế của phương tiện và thông tin hành khách. Khi chưa kiểm soát được dòng dữ liệu này, việc phát hiện vi phạm vẫn chủ yếu dựa vào kiểm tra trực tiếp ngoài đường, vừa tốn nguồn lực, vừa khó tạo chuyển biến căn cơ.

Thực tế kiểm tra cho thấy nhiều trường hợp vi phạm như đón, trả khách không đúng địa điểm ghi trong hợp đồng; không có hoặc không đầy đủ danh sách hành khách; chở người không có tên trong danh sách; sử dụng hợp đồng điện tử nhưng không có thiết bị truy cập nội dung khi bị yêu cầu xuất trình. Tình trạng này không chỉ gây thất thu thuế mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh.

Hướng tới quản lý bằng công nghệ

Trước thực trạng trên, tại dự thảo sửa đổi Nghị định 158/2024 về kinh doanh và điều kiện kinh doanh vận tải, Bộ Xây dựng đề xuất bổ sung quy định siết chặt quản lý xe hợp đồng.

Theo đó, đơn vị kinh doanh vận tải hành khách theo hợp đồng phải truyền dữ liệu hợp đồng vận chuyển của từng phương tiện về phần mềm của cơ quan quản lý Nhà nước trước khi thực hiện chuyến đi. Đáng chú ý, dự thảo quy định từ ngày 1/1/2028, việc cung cấp đầy đủ nội dung hợp đồng lên hệ thống phần mềm của Bộ Xây dựng trước chuyến đi sẽ là yêu cầu bắt buộc.

Dữ liệu từ hệ thống này được khai thác phục vụ công tác quản lý của doanh nghiệp và cơ quan Nhà nước; đồng thời kết nối, chia sẻ với Bộ Công an (Cục Cảnh sát giao thông), Bộ Tài chính (Cục Thuế, Cục Hải quan) và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh (Sở Xây dựng) để phối hợp quản lý.

Theo Phòng Quản lý vận tải, phương tiện và người lái (Cục Đường bộ Việt Nam), cơ chế liên thông dữ liệu nhằm bảo đảm doanh nghiệp thực hiện đúng quy định về đón, trả khách theo hợp đồng, đồng thời kiểm soát nguồn thu từ hoạt động vận chuyển. Khi dữ liệu hợp đồng được truyền và lưu trữ tập trung, cơ quan chức năng có thể đối chiếu với hành trình phương tiện và thông tin hành khách, từ đó phát hiện dấu hiệu trá hình.

Việc bổ sung quy định mới sẽ đi kèm xây dựng hệ thống phần mềm tiếp nhận và xử lý dữ liệu xe hợp đồng theo Đề án xây dựng hệ thống thông tin phục vụ quản lý Nhà nước của Cục Đường bộ Việt Nam đã được Bộ Xây dựng phê duyệt. Với quy mô quản lý khoảng 350.000 xe kinh doanh vận tải, tần suất phát sinh từ 5-10 hợp đồng điện tử mỗi xe mỗi ngày, tương đương 1,7-3,5 triệu hợp đồng mỗi ngày, hệ thống được thiết kế theo mô hình xử lý dữ liệu lớn, bảo đảm khả năng tiếp nhận đồng thời, lưu trữ dài hạn và an toàn thông tin.

Ở góc độ chuyên gia, GS.TS. Từ Sỹ Sùa - Giảng viên cao cấp Trường Đại học Giao thông Vận tải cho rằng, hiện nay dữ liệu từ thiết bị giám sát hành trình và dữ liệu hình ảnh người lái xe đã được truyền, kết nối khá thông suốt. Do đó, việc áp dụng hợp đồng điện tử và đối soát với Cơ sở dữ liệu về trật tự, an toàn giao thông đường bộ do Bộ Công an quản lý về cơ bản không tạo thêm gánh nặng cho doanh nghiệp.

Ông Sùa phân tích, dung lượng của một hợp đồng điện tử tối đa chỉ tương đương khoảng bốn hình ảnh người lái xe được truyền từ thiết bị giám sát, trong khi dữ liệu hình ảnh lái xe hiện được truyền với tần suất không quá 5 phút mỗi lần. Vì vậy, chi phí phát sinh thêm là không đáng kể so với lợi ích về minh bạch hóa và tăng cường quản lý.

Theo các chuyên gia, điểm mấu chốt của giải pháp không nằm ở việc tăng thêm thủ tục, mà ở khả năng xây dựng hệ sinh thái dữ liệu đồng bộ, liên thông giữa các cơ quan. Khi dữ liệu hợp đồng, hành trình và nghĩa vụ tài chính được kết nối, tình trạng xe hợp đồng trá hình sẽ khó tồn tại như hiện nay.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh, việc quản lý vận tải bằng công nghệ, thay vì phụ thuộc vào kiểm tra thủ công, được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản, góp phần lập lại trật tự thị trường và bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch.