Luật Đo lường tuy thuộc lĩnh vực chuyên môn sâu nhưng tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Khánh Duy

Hoàn thiện hệ thống dữ liệu đo lường quốc gia đủ mạnh

Thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội) về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, Luật Đo lường tuy thuộc lĩnh vực chuyên môn sâu nhưng tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân và năng lực phát triển của đất nước. Từ tiền điện, tiền nước, chất lượng sản phẩm đến các kết luận trong lĩnh vực môi trường, y tế và xử lý vi phạm pháp luật, độ chính xác, tin cậy của kết quả đo lường đều có ý nghĩa quan trọng.

Thực tế cho thấy sai lệch trong đo lường không chỉ gây thiệt hại về kinh tế cho người dân, doanh nghiệp mà còn có thể ảnh hưởng đến việc xác định chất lượng sản phẩm, mức độ vi phạm, thậm chí những quyết định liên quan đến trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, sửa đổi Luật Đo lường phải hướng tới bảo đảm công bằng trong giao dịch, nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực làm chủ công nghệ; đồng thời, cụ thể hóa các chủ trương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Cùng chung nhận định này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, Luật Đo lường rất quan trọng, góp phần hoàn thiện hệ thống dữ liệu đo lường quốc gia đủ mạnh, kết nối và tin cậy. Sau 15 năm thi hành Luật Đo lường, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, cần sửa đổi, cập nhật để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới, phương tiện đo thông minh, dữ liệu điện tử, đo từ xa; cải cách hành chính và bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn.

Chủ tịch Quốc hội dẫn chứng, công nghệ đo lường hiện nay đã rất hiện đại. Ví dụ, hiện nay Nhật Bản sản xuất nhiều loại cân thông minh, người dùng chỉ cần đứng lên là có thể biết lượng mỡ dưới da, mỡ nội tạng, lượng nước, lượng cơ, lượng xương trong cơ thể. Thiết bị còn phân tích cân nặng, độ tuổi sinh học, cho biết cơ thể trẻ hơn hoặc già hơn tuổi thực tế 5 năm, 7 năm, thậm chí 10 năm. Do đó, việc sửa đổi Luật Đo lường lần này cần bám sát ba trụ cột chính.

Thứ nhất, chuyển đổi số, đổi mới phương thức quản lý. Điểm đột phá lớn nhất trong lần sửa đổi Luật Đo lường lần này, theo Chủ tịch Quốc hội là phải chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm theo mức độ rủi ro, gắn với số hóa toàn diện, tương tự như định hướng sửa đổi Luật Bưu chính.Cần luật hóa lộ trình bắt buộc kết nối dữ liệu đối với doanh nghiệp quy mô lớn; quy định rõ tiêu chí phân loại rủi ro theo hướng công khai, minh bạch; bổ sung cơ chế để người tiêu dùng được truy xuất dữ liệu đo lường theo thời gian thực, đặc biệt là đối với công tơ điện, công tơ nước, xăng dầu, làm căn cứ khiếu nại, yêu cầu bồi thường. Người dân cần có khả năng kiểm soát chỉ số công tơ điện, công tơ nước của gia đình mình", Chủ tịch Quốc hội nói.

Thứ hai, phát triển năng lực đo lường quốc gia và phát huy vai trò của doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Ở đây, cần quy định rõ cơ chế đánh giá độc lập, công khai kết quả phê duyệt; có chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng, đất đai đủ hấp dẫn để doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực đo lường chiến lược; đồng thời, duy trì vai trò của Nhà nước trong những lĩnh vực liên quan đến an ninh, an toàn công cộng.

Thứ ba, phân cấp, phân quyền gắn với giảm thủ tục hành chính, bảo vệ người tiêu dùng, chống gian lận bằng cơ chế thực thi mạnh hơn.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị bổ sung cơ chế bồi thường nhanh, tự động; chẳng hạn, hoàn trả tiền thu thừa trong thời gian ngắn khi phát hiện sai lệch trong đo lường. Cần quy định rõ trách nhiệm hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo, trang bị thiết bị cho cấp xã. Hiện nay, cấp xã là cấp rất quan trọng, với 3.321 xã, phường. Đồng thời, cần tăng chế tài đối với hành vi gian lận có tổ chức, đặc biệt là hành vi can thiệp vào phần mềm của phương tiện đo thông minh.

Năng lực đo lường phải nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu một số nhóm vấn đề cần quan tâm của Luật đo lường. Đó là phát triển năng lực đo lường phải phục vụ nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế. Muốn làm chủ công nghệ, doanh nghiệp phải có khả năng đo lường, kiểm chứng chất lượng sản phẩm; nếu năng lực đo lường không theo kịp, hoạt động nghiên cứu khó chuyển hóa thành sản xuất, doanh nghiệp cũng khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 9.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030 để đầu tư hệ thống chuẩn đo lường và nền tảng số là nguồn lực đáng kể. Vì vậy, cần làm rõ thứ tự ưu tiên, khả năng sử dụng chung hạ tầng và kết quả đầu tư. Hiệu quả không chỉ được đánh giá bằng số lượng thiết bị mua sắm mà phải căn cứ vào năng lực đo lường được quốc tế thừa nhận, khả năng phục vụ doanh nghiệp và mức độ giảm chi phí dịch vụ.

Nhà nước cần bảo đảm hệ thống chuẩn đo lường quốc gia đối với những năng lực nền tảng mà thị trường chưa đáp ứng; đồng thời, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ bình đẳng. Đầu tư thiết bị phải gắn với đào tạo chuyên gia, kinh phí vận hành và nhu cầu sử dụng thực tế, tránh lãng phí nguồn lực.

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải đi đôi với căn cứ rõ ràng và trách nhiệm cụ thể. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng, thủ tục công bố năng lực cần đơn giản, công khai, không biến thành cơ chế xin - cho. Hoạt động kiểm tra phải dựa trên rủi ro, có tiêu chí minh bạch, xác định rõ trách nhiệm quyết định miễn, giảm kiểm tra; tránh tình trạng doanh nghiệp tuân thủ tốt vẫn bị kiểm tra nhiều lần, trong khi nơi có dấu hiệu gian lận lại không được phát hiện kịp thời. Tuy nhiên, việc miễn, giảm kiểm tra cũng không đồng nghĩa với buông lỏng kiểm soát đối với các phương tiện đo thuộc diện bắt buộc. Khi có dấu hiệu vi phạm, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải kiểm tra, xử lý theo quy định; việc ưu tiên giảm kiểm tra phải dựa trên kết quả tuân thủ được kiểm chứng thực tế.

Đồng thời, chuyển đổi số phải nâng cao độ tin cậy của kết quả đo và giảm chi phí thực hiện. Dữ liệu đã có cần được tái sử dụng, tránh yêu cầu doanh nghiệp cung cấp hoặc báo cáo nhiều lần cùng một thông tin cho các cơ quan khác nhau. Việc khai thác, chia sẻ dữ liệu phải đúng phạm vi, mục đích, đồng thời bảo đảm bí mật kinh doanh và an toàn thông tin; phải bảo vệ đến cùng quyền lợi người dân khi xảy ra sai lệch, gian lận đo lường. Việc bỏ phân nhóm hàng đóng gói sẵn và dấu định lượng cần đi kèm cơ chế kiểm soát lượng hàng thực tế, yêu cầu lưu giữ thông tin phục vụ kiểm tra.

Đối với trường hợp gian lận trong đo đếm điện, nước, xăng dầu, cần xác định rõ thời gian, phạm vi ảnh hưởng, số tiền thu sai và trách nhiệm hoàn trả, bồi thường. Không thể chỉ xử phạt hành chính mà bỏ ngỏ quyền lợi của người bị thiệt hại. Quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực y tế cũng cần được quan tâm, bởi sai lệch trong kết quả đo, chẩn đoán có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe, tâm lý và đời sống người bệnh. Mặt khác, việc phân cấp kiểm tra cho cấp xã phải gắn với cơ chế hỗ trợ chuyên môn của cấp tỉnh, bảo đảm thống nhất về kỹ thuật, tránh chồng chéo. Các văn bản hướng dẫn và quy định chuyển tiếp cần được chuẩn bị đồng bộ, bảo đảm hoạt động hợp pháp, liên tục của doanh nghiệp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định.