Tạo động lực cho đầu tư điện rác

Góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Thực tế tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy những chuyển động trong thu hút đầu tư vào lĩnh vực này. Theo quyết định của UBND thành phố, Công ty cổ phần Năng lượng và Môi trường Hồ Chí Minh được thuê hơn 5 ha đất tại xã Châu Pha trong thời hạn 49 năm để xây dựng nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt bằng công nghệ đốt phát điện. Dự án được miễn tiền thuê đất trong 12 năm 10 tháng theo chính sách ưu đãi đầu tư hiện hành, góp phần giảm chi phí và tạo điều kiện cho doanh nghiệp triển khai.

Việc thúc đẩy dự án diễn ra trong bối cảnh thành phố phát sinh khoảng 13.000-14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, trong khi phương thức chôn lấp vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Áp lực xử lý chất thải đặt ra yêu cầu đẩy nhanh chuyển đổi công nghệ, đồng thời mở ra cơ hội tận dụng rác thải để sản xuất điện, góp phần giải quyết đồng thời bài toán môi trường và năng lượng.

Tại Hà Nội, việc đưa các nhà máy điện rác Sóc Sơn và Seraphin vào vận hành đã góp phần chuyển dịch đáng kể phương thức xử lý chất thải. Tỷ lệ rác sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện hiện đạt khoảng 82%, trong khi tỷ lệ chôn lấp trực tiếp giảm còn 18%. Thành phố cũng đang tiếp tục triển khai các dự án xử lý chất thải mới, hướng tới chấm dứt chôn lấp rác trực tiếp.

Dù mở ra dư địa phát triển hạ tầng môi trường và năng lượng, hiệu quả đầu tư điện rác vẫn phụ thuộc lớn vào quy mô dự án, công nghệ xử lý và đặc điểm nguồn rác đầu vào.

Ông Nguyễn Đức Thắng, Giám đốc Ban Kỹ thuật nhiệt điện và điện rác thuộc Công ty TNHH Tư vấn Năng lượng VATEC cho biết, suất đầu tư các nhà máy điện rác có sự khác biệt đáng kể tùy theo quy mô, công nghệ và điều kiện triển khai. Các nhà máy công suất nhỏ thường có suất đầu tư cao hơn, trong khi sản lượng điện thực tế có thể thấp hơn thiết kế do đặc điểm rác đầu vào.

Đặc biệt, rác thải sinh hoạt tại Việt Nam có độ ẩm cao, thành phần không đồng đều và chưa được phân loại triệt để tại nguồn, ảnh hưởng đến hiệu quả đốt và tuổi thọ thiết bị. Bên cạnh chi phí bảo trì hệ thống lò hơi và các thiết bị chịu tác động của ăn mòn, nhà máy còn phải đầu tư cho xử lý khí thải, nước rỉ rác và tro bay nhằm đáp ứng các yêu cầu về môi trường. Những yếu tố này làm gia tăng chi phí vận hành, đặt ra yêu cầu lựa chọn công nghệ phù hợp và tính toán hiệu quả tài chính ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Phát triển điện rác vì vậy không chỉ dừng ở việc mở rộng công suất xử lý chất thải mà cần gắn với phân loại, tái chế và thu hồi tài nguyên. Khi được tổ chức đồng bộ, mô hình này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, tạo thêm giá trị kinh tế từ chất thải và thúc đẩy mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn.

Đầu tư công nghệ xử lý chất thải hiện đại góp phần giảm áp lực chôn lấp rác, mở ra cơ hội phát triển điện rác gắn với kinh tế tuần hoàn

Tháo gỡ điểm nghẽn, thu hút dòng vốn đầu tư

Mặc dù có nhiều tiềm năng, điện rác vẫn là lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ phức tạp và thời gian thu hồi vốn dài. Trong khi đó, hiệu quả tài chính của dự án phụ thuộc đồng thời vào doanh thu bán điện và nguồn thu từ dịch vụ xử lý chất thải. Vì vậy, cơ chế giá và khả năng bảo đảm dòng tiền là những yếu tố quan trọng đối với quyết định đầu tư.

Ông Nguyễn Đức Thắng cho rằng, việc xác định giá điện cần tính đến đặc thù công nghệ, quy mô công suất và những chi phí thực tế trong quá trình xử lý chất thải. Với phương án giá điện từng được đề xuất trong quá trình xây dựng khung giá năm 2026, thời gian hoàn vốn của một số dự án có thể kéo dài 15-17 năm, gây khó khăn cho việc thu xếp vốn vay dài hạn. Bên cạnh giá bán điện, cơ chế thanh toán dịch vụ xử lý rác cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả tài chính. Nếu đơn giá xử lý chưa phản ánh đầy đủ chi phí công nghệ, nhà đầu tư sẽ khó xây dựng phương án thu hồi vốn, nhất là đối với những dự án có thời gian vận hành kéo dài.

Từ góc độ huy động vốn, TS. Phạm Văn Vượng, Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng cho rằng, khả năng tiếp cận tín dụng của các dự án điện rác triển khai theo phương thức đối tác công tư (PPP) phụ thuộc nhiều vào tính rõ ràng của hợp đồng và khả năng dự báo nguồn thu. Theo đó, cần quy định cụ thể trách nhiệm cung cấp rác, khối lượng rác tối thiểu và cơ chế phân bổ rủi ro giữa các bên, tạo cơ sở để tổ chức tín dụng đánh giá tính khả thi của dự án.

Thực tế, dòng vốn ngân hàng đã bắt đầu tham gia vào lĩnh vực này. Tháng 7/2026, Agribank công bố cấp gói tín dụng tối đa 1.500 tỷ đồng cho dự án Nhà máy điện rác Khánh Sơn tại Đà Nẵng. Đây là một ví dụ về khả năng huy động nguồn lực tín dụng cho các dự án kết hợp xử lý môi trường và sản xuất năng lượng. Tại lễ ký kết hợp đồng tín dụng, ông Phạm Toàn Vượng, Tổng Giám đốc Agribank nhấn mạnh, việc tài trợ dự án điện rác Khánh Sơn là bước cụ thể hóa định hướng phát triển đô thị xanh, bền vững, gắn với chủ trương tăng trưởng xanh của Đảng và Chính phủ.

Theo các chuyên gia, để thúc đẩy đầu tư điện rác, trọng tâm cần đặt vào hoàn thiện cơ chế giá điện và giá dịch vụ xử lý chất thải, bảo đảm phản ánh đầy đủ chi phí và tạo nguồn thu ổn định cho dự án. Cùng với đó, việc tháo gỡ vướng mắc về đất đai, thủ tục đầu tư, đấu nối điện và phân bổ rủi ro sẽ góp phần nâng cao tính khả thi của phương án tài chính, tạo điều kiện huy động nguồn vốn dài hạn từ các tổ chức tín dụng và khu vực tư nhân.

Về lâu dài, phát triển điện rác cần gắn với quy hoạch quản lý chất thải và phát triển năng lượng, đồng thời chú trọng phân loại, tái chế và thu hồi tài nguyên. Khi cơ chế khuyến khích được hoàn thiện và hiệu quả đầu tư được bảo đảm, điện rác sẽ có thêm dư địa phát triển, từng bước chuyển hóa áp lực xử lý chất thải thành nguồn lực kinh tế trong tiến trình chuyển đổi xanh.