'Chặng nước rút' của giải ngân vốn đầu tư công

Gỡ vướng mắc từ cơ sở

Số liệu từ Bộ Tài chính cho thấy, từ đầu năm đến hết ngày 22/10/2026, cả nước giải ngân được 673.970,1 tỉ đồng, đạt 65,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. So với kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, có 6 bộ, cơ quan trung ương và 21 địa phương có tỉ lệ giải ngân đạt từ mức bình quân chung của cả nước trở lên.

Tuy nhiên tiến độ giải ngân vốn đầu tư công mới đạt khoảng 66% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Hiện vẫn còn 27 bộ, cơ quan trung ương và 13 địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn mức bình quân chung cả nước. Đáng chú ý, vẫn còn gần 9.800 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương chưa được phân bổ chi tiết, chiếm 1% kế hoạch vốn được giao...

Nguyên nhân chủ yếu do một số dự án khởi công mới chưa hoàn tất thủ tục đầu tư; các chương trình mục tiêu quốc gia và dự án trường học tại khu vực biên giới đang trong quá trình hoàn thiện hồ sơ. Một số đơn vị đề xuất giảm vốn do không còn nhu cầu sử dụng, để điều chuyển sang những nơi cần vốn hơn. Bên cạnh đó, một số chuyên gia cho biết, áp lực tiến độ càng lớn khi một số dự án còn vướng mặt bằng, năng lực thi công của nhà thầu chưa đáp ứng yêu cầu, thủ tục nghiệm thu, thanh toán chậm. Năng lực tổ chức thi công của một số nhà thầu chưa đáp ứng yêu cầu; việc nghiệm thu, thanh toán còn chậm. Nguồn thu tiền sử dụng đất tại một số địa phương chưa đạt kế hoạch cũng ảnh hưởng đến việc triển khai các dự án sử dụng nguồn vốn này. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm nguồn vốn được phân bổ sát với nhu cầu và khả năng triển khai thực tế.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Thời hạn từ nay đến cuối năm chỉ còn khoảng hơn 2 tháng, yêu cầu đặt ra lúc này không chỉ là đẩy nhanh tiến độ, mà còn phải tháo gỡ đúng điểm nghẽn, xác định rõ trách nhiệm và điều chuyển vốn khỏi những dự án không có khả năng sử dụng hiệu quả.

Tại phiên họp thường kỳ tháng 9 và hội nghị trực tuyến với các địa phương, Chính phủ yêu cầu đẩy nhanh giải ngân, khẩn trương phân bổ chi tiết số vốn ngân sách trung ương còn lại, phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch được giao. Trong đó, Chính phủ yêu cầu kiên quyết điều chuyển vốn từ dự án giải ngân chậm sang dự án có tiến độ tốt và nhu cầu sử dụng vốn. Việc thanh toán phải gắn với khối lượng hoàn thành; hồ sơ cần được lập ngay khi có khối lượng đủ điều kiện, không để dồn vào cuối năm. Công tác quản lý vốn tạm ứng cũng phải chặt chẽ, đúng mục đích, đồng thời đẩy nhanh thu hồi các khoản tạm ứng đến hạn. Những dự án tồn đọng, vướng mắc kéo dài cần được rà soát để có phương án xử lý.

Giải quyết vấn đề phải phù hợp với đặc thù của địa phương. Tại tỉnh Đắk Lắk, địa phương mới giải ngân đạt 48,35% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao đã thành lập 4 tổ công tác do các Phó Chủ tịch UBND tỉnh làm tổ trưởng, trực tiếp đôn đốc 69 dự án, nhóm dự án đang vướng mắc của 9 chủ đầu tư. Qua kiểm tra, tỉnh ghi nhận tình trạng thi công chậm, máy móc, thiết bị trên công trường còn ít. Theo đó, lãnh đạo tỉnh đã yêu cầu các sở, ngành, địa phương đánh giá, thay thế cán bộ thiếu quyết liệt, không hoàn thành nhiệm vụ; đồng thời kiên quyết không để nhà thầu năng lực yếu, chây ì tiếp tục tham gia các gói thầu trong thời gian tới.

Trong khi đó, tại Tuyên Quang – nơi mới giải ngân được 6.825/17.000 tỷ đồng vốn đầu tư công năm 2026, tỉnh yêu cầu các đơn vị hoàn thiện thủ tục đầu tư, đấu thầu, thanh toán, quyết toán và xử lý các tồn tại ảnh hưởng đến tiến độ. Những nguồn vốn không có khả năng giải ngân phải báo cáo UBND tỉnh để xem xét, xử lý nhằm hướng tới mục tiêu giải ngân đạt 100% trước ngày 31/12/2026. Nguyên nhân của việc chậm tiến dộ này do một số dự án phải điều chỉnh chủ trương đầu tư, quy mô, tổng mức đầu tư, thiết kế hoặc nguồn vốn; thủ tục thẩm định, phê duyệt cũng ảnh hưởng đến tiến độ. Công tác giải phóng mặt bằng gặp khó khăn trong xác định nguồn gốc đất và đơn giá. Nguồn cung đất đắp, đá, cát có thời điểm thiếu hụt, trong khi giá vật liệu biến động gây thêm áp lực cho nhà thầu.

Kích hoạt và tăng năng suất toàn nền kinh tế

Để bảo đảm tiến độ, một chuyên gia nhấn mạnh, các xã, phường có thể ưu tiên những công trình có thủ tục tương đối thuận lợi, mặt bằng sẵn có, ít vướng mắc về bồi thường, giải phóng mặt bằng. Nếu tiêu chí thuận lợi trong thực hiện trở thành yếu tố chi phối quá lớn, danh mục đầu tư công có thể chưa phản ánh đầy đủ những nhu cầu cấp thiết nhất của địa phương. Trong thực tế, có những công trình người dân nhiều lần kiến nghị, những tuyến đường cần nâng cấp, những điểm ngập úng cần xử lý hoặc những hạng mục hạ tầng thiết yếu cần sớm đầu tư, nhưng vẫn chậm được triển khai do liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng và các thủ tục đi kèm.

Nếu chỉ ưu tiên dự án dễ làm, dễ giải ngân thì những công trình có ý nghĩa dân sinh và khả năng tạo tác động phát triển lớn nhưng phức tạp hơn về mặt bằng có nguy cơ tiếp tục bị trì hoãn. Khi đó, kết quả giải ngân trước mắt có thể được cải thiện, nhưng những điểm nghẽn hạ tầng của địa phương vẫn chưa được giải quyết căn bản. Vì vậy, cần phân biệt rõ giữa lựa chọn dự án có tính khả thi cao và lựa chọn dự án chỉ vì dễ giải ngân. Hai tiêu chí này có thể trùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng đồng nhất, vị chuyên gia này nhấn mạnh.

Giải ngân vốn đầu tư công không chỉ là yêu cầu hoàn thành kế hoạch vốn, mà còn quyết định thời điểm các công trình phát huy hiệu quả, tạo thêm năng lực cho nền kinh tế. TS. Lê Bá Chí Nhân, chuyên gia kinh tế cho rằng, muốn một đồng vốn đầu tư công thu hút thêm nhiều đồng vốn tư nhân, điều quan trọng không phải là tăng chi ngân sách bằng mọi giá, mà là sử dụng vốn nhà nước để giảm chi phí, giảm rủi ro và mở ra cơ hội đầu tư bền vững cho khu vực tư nhân.

Trước hết, cần phân bổ vốn đầu tư công theo hiệu ứng lan tỏa, ưu tiên giao thông liên vùng, cảng biển, logistics, năng lượng và hạ tầng số có khả năng kết nối các trung tâm sản xuất với thị trường. Hiệu quả dự án không chỉ đo bằng tỷ lệ giải ngân, mà còn bằng lượng vốn tư nhân huy động, việc làm tạo ra, chi phí logistics tiết giảm và năng lực sản xuất bổ sung. Vốn ngân sách phải đi trước mở đường, không làm thay những lĩnh vực doanh nghiệp có thể đầu tư hiệu quả.

Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư (PPP) theo hướng chia sẻ rủi ro minh bạch, phân bổ lợi ích hợp lý, công khai phương án tài chính và bảo đảm tính ổn định của chính sách. Với các dự án hạ tầng thiết yếu có thời gian hoàn vốn dài, Nhà nước có thể tham gia hỗ trợ theo quy định, kết hợp đấu thầu cạnh tranh để lựa chọn nhà đầu tư có năng lực. Quy hoạch và thủ tục đất đai cũng cần có tính dự báo để giảm rủi ro thể chế cho nhà đầu tư.

“Thước đo của đầu tư công không chỉ là công trình hoàn thành, mà còn là lượng đầu tư xã hội được kích hoạt và năng suất toàn nền kinh tế được nâng lên. Khi thể chế minh bạch, hạ tầng đồng bộ và doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh, vốn nhà nước mới thực sự trở thành đòn bẩy cho tăng trưởng nhanh và bền vững”, TS. Lê Bá Chí Nhân khẳng định.