Thị trường carbon lo lỡ nhịp vì chi phí tuân thủ

Bộ Nông nghiệp và Môi trường mới đây công bố Dự thảo Nghị định về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon, đồng thời lấy ý kiến Dự thảo sửa đổi Nghị định 06/2022/NĐ-CP liên quan quản lý khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-zôn. Cả 2 dự thảo đang thu hút nhiều ý kiến phản biện trái chiều từ cộng đồng doanh nghiệp.

Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, các quy định sửa đổi trong cả hai văn bản “đang siết chặt cơ hội phát triển của thị trường tín chỉ carbon và làm giảm động lực đầu tư”.

Doanh nghiệp lo ngại “tự bó chân”

Theo Dự thảo về giao dịch quốc tế tín chỉ carbon, doanh nghiệp chỉ được phép chuyển nhượng tối đa 10% tín chỉ tạo ra từ hoạt động giao thông xanh và 10-20% từ các biện pháp năng lượng tái tạo. VCCI đánh giá mức trần này “quá thấp”, vô tình khóa lại phần lớn tiềm năng doanh thu từ tín chỉ carbon - nguồn thu mà nhiều doanh nghiệp kỳ vọng để bù đắp chi phí đầu tư xanh.

Theo tính toán, mỗi MW điện gió có thể giảm 2.500-3.000 tCO₂/năm. Ở mức giá phổ biến 20-30 USD/tCO₂, doanh thu bổ sung từ tín chỉ carbon có thể đạt 50.000-90.000 USD/MW/năm, tương đương 25-40% doanh thu của dự án. Đây là nguồn lực tài chính quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư và khả năng hoàn vốn.

VCCI căn cứ Bản cập nhật NDC 2022 của Việt Nam để lập luận rằng, các biện pháp giao thông xanh và năng lượng tái tạo chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong tổng tiềm năng giảm phát thải toàn quốc (giao thông xanh khoảng 1,5%; điện mặt trời tập trung 2,6%; điện gió trên bờ 5,9%). Do vậy, ngay cả khi cho phép chuyển nhượng tỷ lệ lớn hơn, cam kết NDC quốc gia vẫn không bị ảnh hưởng đáng kể.

VCCI cho biết, tại một số quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Indonesia, tỷ lệ cho phép chuyển nhượng lên đến 80-100%. Việc Việt Nam giới hạn trần 10-20% sẽ khiến phần lớn doanh thu tín chỉ bị khóa van, giảm sức hấp dẫn đầu tư và có thể khiến doanh nghiệp chuyển dự án sang những thị trường cởi mở hơn.

Song song với dự thảo về giao dịch tín chỉ carbon, Dự thảo sửa đổi Nghị định 06/2022 cũng đang tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp. Theo VCCI, từ năm 2005 Việt Nam đã áp dụng hạn ngạch nhập khẩu đối với các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal. Công cụ này được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá là hiệu quả để giảm tiêu thụ các chất phá hủy tầng ô-zôn mà không cần thêm quy chuẩn kỹ thuật quá chi tiết.

Tuy nhiên, dự thảo mới bổ sung nhiều yêu cầu đặc thù như trang thiết bị thu gom - tái chế chuyên dụng, nhân sự có chứng chỉ kỹ thuật, quy trình xử lý khép kín. VCCI nhận định đây là những quy định “vượt quá yêu cầu quốc tế”, khiến doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí trong khi lợi ích môi trường bổ sung chưa rõ ràng, trong lúc chi phí tuân thủ có thể tăng 15-20%. Đặc biệt, với doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc ở địa phương xa trung tâm, việc đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật mới có thể trở thành gánh nặng, thậm chí khiến họ phải rút khỏi thị trường hoặc tăng giá dịch vụ.

Các doanh nghiệp trông đợi khung pháp lý hợp lý, thông thoáng và đủ khuyến khích cho thị trường carbon để tăng cơ hội đầu tư vào lĩnh vực này

Cần “xanh hóa động lực”, không “xanh hóa chi phí”

Theo các chuyên gia môi trường và chính sách carbon, trong bối cảnh Việt Nam đang đặt mục tiêu phát triển kinh tế xanh và tham gia sâu hơn thị trường carbon toàn cầu, hai dự thảo nghị định nói trên đang gây lo ngại về xu hướng “xanh hóa chi phí”.

Thực tế, từ cuối năm 2025, Việt Nam sẽ thí điểm triển khai Hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính (ETS). Các ngành thép, xi măng, nhiệt điện sẽ phải mua hạn ngạch phát thải và được phép dùng tín chỉ carbon nội địa hoặc quốc tế để bù trừ tối đa 30% lượng phát thải phải cắt giảm. Từ năm 2029, hệ thống ETS dự kiến mở rộng sang các lĩnh vực như giao thông, tòa nhà thương mại, dịch vụ đô thị… Chính vì vậy, việc xây dựng khung pháp lý hợp lý, thông thoáng và đủ khuyến khích là yêu cầu cấp thiết để doanh nghiệp tham gia thị trường carbon hiệu quả.

Khảo sát của VCCI năm 2025 cho thấy đa số doanh nghiệp đã nhận thức tín chỉ carbon là cơ hội tạo nguồn thu mới, nhưng vướng nhiều rào cản: thiếu kiến thức về tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục đăng ký, năng lực đo đạc - báo cáo - thẩm định. Trong số 240 doanh nghiệp được khảo sát thuộc ngành lúa gạo, F&B, chăn nuôi, quản lý chất thải, chỉ 1,27% hiểu rõ cách hệ thống ETS và thị trường carbon vận hành; trên 50% chỉ “nghe nói” nhưng không nắm rõ nguyên tắc cơ bản.

Theo các chuyên gia, khi năng lực doanh nghiệp còn hạn chế như vậy, việc vừa siết hạn ngạch, vừa tăng yêu cầu kỹ thuật và giới hạn trần chuyển nhượng tín chỉ carbon rất dễ dẫn tới hiệu ứng ngược khiến họ “chùn tay” trước các dự án xanh.

Bà Nguyễn Thị Tâm, chuyên gia môi trường tại Coral Future cho rằng, để khắc phục các bất cập, Chính phủ cần triển khai đồng bộ nhóm giải pháp: hoàn thiện khung pháp lý minh bạch; thiết lập cơ chế ưu đãi tài chính - thuế; phát triển hạ tầng và sàn giao dịch carbon; và bảo đảm doanh nghiệp có thể tính toán được dòng doanh thu ổn định từ tín chỉ carbon. Theo bà Tâm, đây là điều kiện tiên quyết để các NHTM mạnh dạn cung cấp tín dụng xanh và tăng tỷ lệ tín chấp cho dự án giảm phát thải.

Về mặt pháp lý, các chuyên gia tại VCCI đề xuất cần xem xét nâng tỷ lệ tối đa chuyển nhượng tín chỉ carbon quốc tế lên mức tương đồng với khu vực. Bên cạnh đó, phạm vi “giao thông xanh” cần được hiểu bao trùm cả sản xuất phương tiện, hạ tầng sạc, hệ thống đổi pin, không chỉ dừng lại ở khâu vận hành. Riêng với các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal, VCCI đề nghị chỉ điều chỉnh quy chuẩn kỹ thuật theo lộ trình phù hợp, tránh đưa ra ngay các yêu cầu vượt quá năng lực của thị trường trong nước.