Thiệt đơn, thiệt kép với tạm trữ lúa gạo

Lại chi thêm 500 tỷ đồng để đổi lấy… lỗ?

Trước áp lực từ “bão” xả hàng của Thái Lan có thể làm giảm thêm giá gạo trên thị trường thế giới, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) một lần nữa đề xuất giải pháp mua tạm trữ. Ngày 30/8 vừa qua, với việc gửi tờ trình lên Thủ tướng Chính phủ đề xuất kéo dài thời gian tạm trữ 1 triệu tấn gạo vụ hè thu 2013 đến ngày 15/10 và xin Chính phủ cho hỗ trợ lãi suất để các DN mua tạm trữ thêm 300 nghìn tấn gạo vụ thu đông, VFA đã chính thức công nhận tình hình xuất khẩu (XK) gạo của nước ta đang rơi vào thế cực kỳ ảm đạm.

Chính sách tạm trữ giúp nhiều DN XK gạo giá rẻ mà không sợ lỗ

Lần đầu tiên trong lịch sử ngành kinh doanh lúa gạo, các DN XK trong nước phải dựa vào chương trình tạm trữ cả năm để thực hiện việc giữ giá thị trường và giảm thiểu nguy cơ thua lỗ vì bán tháo. Hàng nghìn tỷ đồng tín dụng, hàng trăm tỷ đồng hỗ trợ lãi suất đã được thu xếp cho chương trình tạm trữ lúa gạo, nhằm duy trì cam kết giữ cho người trồng lúa có lãi 30%. Tuy nhiên, tính toán về hiệu quả của chính sách tạm trữ lúa gạo từ đầu năm đến nay, có thể thấy rằng, việc hỗ trợ mới chỉ dừng lại ở các DN, chưa giúp gì nhiều cho nông dân.

Cụ thể, vụ lúa Đông Xuân Chính phủ đã cho phép mua tạm trữ 1 triệu tấn gạo. Theo đó, các TCTD đã cho vay khoảng 7.600 tỷ đồng (trong đó riêng tiền hỗ trợ lãi suất là khoảng 300 tỷ đồng). Sang vụ Hè Thu, các DN lại tiếp tục được vay 7.000 tỷ đồng nữa (tiền hỗ trợ lãi suất là 200 tỷ đồng). Hiện nay, với đề xuất kéo dài thêm 1 tháng hỗ trợ lãi suất mua tạm trữ vụ Hè Thu và triển khai mua thêm 300 nghìn tấn gạo vụ Thu Đông, ước tính ngân sách Nhà nước sẽ phải bỏ ra không dưới 500 tỷ đồng nữa.

Thế nhưng nhìn vào thực tế, thời điểm giữa tháng 5/2013, khi các DN kết thúc chương trình tạm trữ vụ Đông Xuân thì giá gạo XK sụt giảm ở hầu hết các thị trường. Điều này gây áp lực lên việc triển khai đợt tạm trữ vụ lúa Hè Thu bởi đến tháng 6/2013, các DN còn tồn kho một lượng gạo lớn, tới 2,8 triệu tấn. Lãnh đạo VFA cho rằng, các DN trực thuộc Hiệp hội này đã phải chịu lỗ 25 - 30 USD/tấn khi trữ lúa gạo vào thời điểm đó.

Sang đợt tạm trữ thứ 2, các DN bắt đầu thực hiện mua lúa từ 15/6, dự kiến đến 31/7 là kết thúc đợt tạm trữ. Tuy nhiên sau đó, VFA đã vin vào cớ không mua đạt chỉ tiêu để đề xuất kéo dài hỗ trợ lãi suất đến ngày 31/8. Kết thúc thời hạn này, ông Trương Thanh Phong, Chủ tịch VFA cho biết: “Các DN mới chỉ bán được 200 - 300 nghìn tấn gạo tạm trữ vụ Hè Thu. Theo tính toán của Hiệp hội, trong đợt mua tạm trữ này các DN đang bị lỗ 30 USD/tấn. Với 700 - 800 nghìn tấn còn trong kho, tổng thiệt hại lên đến 21 - 24 triệu USD".

Như vậy, theo lãnh đạo VFA, mặc dù các DN đã nhận được những khoản vốn hỗ trợ lãi suất cộng dồn 2 đợt tạm trữ là khoảng trên 400 tỷ đồng, nhưng tiếp tục phải chịu lỗ 25 - 30 USD/tấn. Mà kết cục chỉ để ôm hàng tồn kho. Và như thế có nghĩa là khoản tiền hỗ trợ hàng trăm tỷ từ ngân sách không những không đạt được mục đích “mua lúa cho dân có lãi 30%” mà ngay cả VFA cũng không được gì vì có thời điểm tồn kho của các DN lên tới gần 3 triệu tấn thì số lỗ đã lên đến con số hàng nghìn tỷ đồng.

Tạm trữ để tăng cơ hội… bán rẻ 

Vấn đề là giải pháp chi hàng nghìn tỷ đồng tạm trữ lúa gạo đổi lấy lỗ đã được cảnh báo từ trước. Ngay hồi đầu năm, khi Chính phủ chủ trương thực hiện tạm trữ 1 triệu tấn gạo vụ Đông Xuân 2012 - 2013,  nhiều chuyên gia ngành lúa gạo đã cảnh báo rằng, lượng tồn kho 15 triệu tấn gạo của Thái Lan, cộng với việc giảm nhập khẩu (NK) từ các thị trường trọng điểm, sẽ đe dọa đến giá bán gạo toàn cầu vào thời điểm cuối năm nay.

Mua gạo tạm trữ

“Theo tôi, trong thời gian tới giá gạo xuất khẩu của Việt Nam sẽ tiếp tục giảm vì phía Thái Lan họ giảm giá mặt hàng gạo 100B, tức là loại gạo tương đương với loại cao cấp 5% tấm của chúng ta”, GS. Võ Tòng Xuân, chuyên gia ngành lúa gạo cho hay.

Thực tế cho thấy, suốt từ tháng 4/2013 đến nay, các thị trường XK gạo đều rất ảm đạm và giá XK luôn ở mức thấp. Không chỉ có Việt Nam, các nước xuất khẩu gạo khác cũng đứng trước áp lực tồn kho lớn và mong muốn giải phóng nguồn hàng.

Trong bối cảnh ấy, các DN XK của Việt Nam đương nhiên nắm bắt được khó khăn bởi cả hợp đồng tập trung và các hợp đồng thương mại đều bị ngưng trệ trong khi các DN tồn kho rất lớn. Tuy nhiên, biết lỗ nhưng VFA vẫn đề xuất tạm trữ 2,3 triệu tấn gạo trong năm nay. Điều này chỉ có thể lý giải rằng, VFA đang trông chờ vào nguồn vốn hỗ trợ để tăng cơ hội giảm giá XK mà vẫn đảm bảo lợi nhuận cho các DN được phân chỉ tiêu mua tạm trữ.

Bởi tính đến nay, mặc dù cho rằng các DN chịu lỗ 25 - 30 USD/tấn nhưng vẫn có khoảng gần 4,6 triệu tấn gạo được xuất đi với giá thấp và không ai chắc rằng với số tiền nhận được từ các khoản vay hỗ trợ lãi suất, các DN được phân chỉ tiêu lại không lợi dụng để mua rẻ bán rẻ trong bối cảnh thị trường đang tạo thuận lợi cho người mua ép giá?

“Việc VFA thông báo các DN chịu lỗ 25 - 30 USD/tấn sau khi tạm trữ, tôi cho rằng đấy là lỗi của họ, vì công tác xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, chào hàng các đối tác họ làm không tốt”, Giáo sư Võ Tòng Xuân nói. Cũng theo vị Chuyên gia này, đa số các công ty thành viên của VFA rất thụ động, ít chịu ra bên ngoài tìm kiếm nguồn hàng mà chỉ trông chờ vào các hợp đồng tập trung do các Tổng công ty đấu thầu được mang về.

Một khía cạnh khác có thể cho thấy, việc sẵn sàng bán bằng mọi giá của các DN XK gạo Việt Nam là thời gian qua lượng hợp đồng bị đối tác hủy lên đến cả triệu tấn. Theo ông Phạm Văn Bảy, Phó chủ tịch VFA, sở dĩ có nhiều hợp đồng XK gạo bị hủy như trên là do một số DN khi tiến hành mua bán với các đối tác (đa số là của Trung Quốc) đã không tiến hành mở tín dụng thư xuất khẩu (L/C). Hầu hết các trường hợp hủy hợp đồng đều rơi vào các DN tư nhân, không được phân chỉ tiêu tạm trữ hoặc được phân chỉ tiêu tạm trữ nhưng ngân hàng không đồng ý cấp tín dụng vì thành tích kinh doanh thua lỗ.

Ông Trần Đức Tụng, nguyên Chuyên viên Vụ Kế hoạch (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) bình luận, việc nhiều hợp đồng xuất khẩu gạo bị đối tác hủy trong thời gian qua mà không phải bồi thường, cần phải xem xét lại cách thức thực hiện hợp đồng như thế nào. “Chắc chắn là họ ép giá xuống rồi, nhưng biết đâu còn các thỏa thuận ngầm khác về hoa hồng, lại quả. Phía đối tác họ thừa biết cách quản lý xuất khẩu gạo của mình phụ thuộc vào VFA và họ lợi dụng để luồn lách…”, ông nói.

Tuy nhiên, ở đây cũng có thể thấy ngay rằng việc quản lý XK gạo của VFA đang thể hiện sự yếu kém, không có sự thống nhất. Hiện VFA có toàn quyền trong việc đăng ký XK gạo, việc thống nhất được mẫu hợp đồng thương mại nhằm tạo cho các DN Việt Nam có lợi thế hơn, đồng thời có cơ sở pháp lý để đưa ra tòa án kinh tế nếu bên mua đơn phương phá vỡ hợp đồng. Vụ việc vỡ hợp đồng hàng triệu tấn gạo mà các DN Việt Nam không thưa kiện, các đối tác cũng không phải đền bù thì chắc chắn phải xuất phát từ động cơ “bán lấy được” khi cân đối được lợi nhuận của các DN trong nước, bao gồm cả các DN thành viên VFA.

Thạch Bình