Tranh làng Sình: Từ tín ngưỡng đến sản phẩm văn hóa trong đời sống trẻ

Đưa tranh làng Sình bước ra ngoài không gian tín ngưỡng

Nằm bên bờ sông Hương thơ mộng, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 10km, làng Sình (tên chữ là Lại Ân, thuộc xã Phú Mậu, thành phố Huế) từ thế kỷ XVII đã nổi danh với nghề làm tranh mộc bản. Khác với tranh Đông Hồ chủ yếu phản ánh cuộc sống lao động hay tranh Hàng Trống thiên về trang trí, tranh làng Sình ra đời gắn liền với quá trình khai phá vùng đất Thuận Hóa - Phú Xuân, phục vụ nhu cầu giải hạn, trừ tà, cầu an của cư dân Việt xưa. Xong lễ là hóa. Bức tranh hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh khi hóa tro tàn, mang theo ước nguyện của con người gửi đến cõi tâm linh.

Dù chỉ hiện hữu trong một nghi lễ ngắn ngủi,song mỗi bức tranh làng Sình ấy lại là kết tinh của cả một quá trình lao động thủ công đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và kinh nghiệm dày dặn. Để hoàn thành một bức tranh, người nghệ nhân phải trải qua bảy công đoạn công phu: xén giấy, quét điệp, in mộc bản, phơi tranh, pha màu, tô màu và điểm nhãn. Công đoạn nào cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm được tích lũy suốt nhiều năm. Linh hồn của tác phẩm nằm ở những tấm mộc bản được chạm khắc hoàn toàn bằng tay. Người thợ phải khắc ngược từng đường nét lên gỗ với độ chính xác gần như tuyệt đối. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm mất đi thần thái của cả hình tượng.

Bộ mộc bản khắc gỗ

Sau khi in nét, tranh được thực hiện trên nền giấy dó đã phủ một lớp hồ điệp. Lớp điệp được làm từ vỏ sò, vỏ điệp nghiền mịn, trộn cùng bột gạo rồi quét đều lên mặt giấy, tạo nên bề mặt óng ánh đặc trưng, đồng thời giúp giấy bền và giữ màu tốt hơn. Chính kỹ thuật độc đáo này từng khiến người dân quen gọi nơi đây là “làng Hồ Điệp”. Điểm đặc sắc khác của tranh làng Sình nằm ở bảng màu hoàn toàn từ thiên nhiên. Màu đen được tạo từ tro lá tre hoặc tro bếp; màu đỏ lấy từ rễ cây vang hoặc bột gạch non; màu vàng chiết xuất từ hoa hòe; màu xanh được tạo nên từ lá tràm, lá mối kết hợp với hoa dành dành; còn sắc tím được làm từ quả mồng tơi chín. Mỗi gam màu đều mang một dấu ấn riêng và phản ánh tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Ngay cả chiếc bút dùng để tô màu cũng được chế tác từ rễ cây dứa hoang phơi khô. Nhờ vậy, màu bám đều, không lem và tạo nên những nét vẽ mềm mại rất riêng. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, các nghi lễ tín ngưỡng dần bị thu hẹp, nhu cầu sử dụng tranh cúng cũng giảm sút. Không ít mộc bản bị thất lạc, mục nát, nhiều gia đình trong làng gác cọ bỏ nghề để tìm kế sinh nhai khác. Đã có thời điểm, cả làng nghề chỉ còn được gìn giữ bởi một vài nghệ nhân tâm huyết nổi bật là nghệ nhân Kỳ Hữu Phước.

Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước miệt mài bên bàn làm việc để giữ lửa di sản.

Đến năm 2007 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi tranh dân gian làng Sình được đưa vào danh mục di sản văn hóa cần được bảo tồn và phát huy. Đây không chỉ là sự ghi nhận về giá trị lịch sử, mỹ thuật mà còn mở ra cơ hội để dòng tranh bước ra ngoài không gian tín ngưỡng, trở thành sản phẩm văn hóa phục vụ cộng đồng. Từ đó đến nay, làng Sình từng bước trở thành điểm đến hấp dẫn được nhiều người quan tâm và thích thú trên bản đồ du lịch văn hóa của Huế. Không còn đơn thuần là nơi sản xuất tranh, làng nghề đang trở thành không gian để du khách khám phá đời sống văn hóa truyền thống thông qua những trải nghiệm thực tế.

Một số mẫu tranh làng Sình với đa dạng các chủ đề

Trẻ hóa di sản: Khi gen Z tìm về nét mộc mạc

Một làn gió mới cũng đã được thổi vào tranh làng Sình khi nghệ nhân Kỳ Hữu Phước nhận thấy nếu chỉ phụ thuộc vào tranh cúng thì làng nghề khó có thể tồn tại lâu dài. Vì vậy, ông nên mạnh dạn phát triển thêm nhiều dòng tranh khác để phục vụ trang trí và lưu niệm. Những bộ tranh như tranh 12 con giáp, tranh bát âm, tranh về đề tài dân gian... được đóng khung, trở thành sản phẩm trang trí mang đậm bản sắc Huế và được nhiều du khách yêu thích. Sự thay đổi ấy không làm mất đi giá trị truyền thống vốn có, mà giúp tranh làng Sình có thêm một đời sống mới. Thay vì chỉ tồn tại trong nghi lễ, tranh hiện diện trong những quán cà phê, không gian văn hóa, hay trở thành món quà mang theo kí ức về vùng đất Cố đô.

Chính diện mạo mới đậm bản sắc Huế ấy cũng đã thu hút yêu thích cũng như sự quan tâm ngày càng lớn của du khách đối với dòng tranh này. Nhiều bạn trẻ chủ động tìm đến và góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng bằng nhiều cách tiếp cận mới. Các workshop trải nghiệm làm tranh dân gian xuất hiện ngày càng nhiều tại Huế. Ở đó, người tham gia không chỉ được nghe giới thiệu về lịch sử làng nghề mà còn trực tiếp cầm mộc bản, quét hồ điệp, in tranh và tự tay tô màu bằng những sắc màu thiên nhiên.

Quá trình ấy giúp họ cảm nhận rõ hơn giá trị của lao động thủ công, đồng thời hiểu rằng mỗi bức tranh không chỉ là một sản phẩm mỹ thuật mà còn là kết tinh của văn hóa và tín ngưỡng của người Việt. Điều níu chân họ không chỉ là giá trị lịch sử của một làng nghề hàng trăm năm tuổi, mà còn bởi cảm giác được sống chậm giữa nhịp sống đương đại. Khi phần lớn thời gian hằng ngày gắn với màn hình điện thoại, máy tính và những nội dung được tạo ra chỉ trong vài giây, việc tự tay cầm một tấm mộc bản, ép từng đường nét lên giấy dó hay kiên nhẫn tô từng lớp màu từ cây cỏ thiên nhiên trở thành một trải nghiệm hoàn toàn khác. Đó là khoảnh khắc người trẻ được chạm vào chất liệu thật, cảm nhận mùi gỗ, mùi mực, độ nhám của giấy và hiểu rằng mỗi bức tranh đều được tạo nên bằng thời gian, cảm xúc, sự tỉ mỉ, khéo léo và đôi bàn tay của người nghệ nhân.

Đặc biệt, dù cùng từ một bản in, song không có hai bức tranh làng Sình nào hoàn toàn giống nhau. Bởi mỗi lần in, lượng mực nhiều hay ít, lực ép mạnh hay nhẹ, nét tô đậm hay nhạt đều tạo nên dấu ấn riêng. Việc pha màu, chọn màu để tô hoàn thiện bức tranh cũng tạo nên nhưng phong vị riêng có trong từng tác phẩm. Trong thời đại mà mọi sản phẩm đều có thể được sao chép hàng loạt bằng công nghệ, sự độc bản của một sản phẩm thủ công trở thành giá trị mà nhiều người trẻ trân trọng.

Những bạn trẻ hào hứng trải nghiệm quy trình in tranh dân gian từ mộc bản thủ công tại làng nghề truyền thống ở Huế - Nguồn: Shunhwa24

Không dừng lại ở việc trải nghiệm, những người trẻ còn lựa chọn kể lại câu chuyện của tranh làng Sình bằng chính ngôn ngữ của thế hệ mình. Những đoạn video ghi lại quá trình in tranh, tô màu được chia sẻ trên các nền tảng mạng xã hội thu hút hàng chục nghìn lượt xem. Thay vì những bài thuyết minh khô cứng, di sản được hiện diện bằng những góc quay gần gũi, những thước phim ngắn giàu cảm xúc và những câu chuyện đời thường của người nghệ nhân. Chính những điều đó đang trở thành một cánh tay nối dài giúp di sản tiếp cận lớp công chúng mới. Với họ, bảo tồn không có nghĩa là đóng khung di sản trong tủ kính bảo tàng, mà là để di sản tiếp tục được sống, được hiện diện và được trân trọng.

Tranh Sình đóng khung tinh tế, trở thành sản phẩm trang trí hiện đại.

Nếu trước đây, di sản thường được nhìn nhận như một giá trị cần gìn giữ vì trách nhiệm, thì ngày nay, nhiều bạn trẻ tìm đến di sản trước hết vì sự yêu thích và nhu cầu trải nghiệm. Họ không tiếp cận tranh làng Sình như một bài học lịch sử khô khan, mà như một không gian sáng tạo, một hoạt động chữa lành tinh thần, một cách kết nối với bản sắc địa phương. Chính sự thay đổi trong cách nhìn ấy đã mở ra một vòng đời mới cho tranh làng Sình. Từ một dòng tranh sinh ra để phục vụ cúng lễ, nay những giá trị cốt lõi được tiếp tục lan tỏa bằng một hình thức khác. Di sản không còn đứng yên trong quá khứ mà đang được thế hệ trẻ tiếp sức phát triển, vừa giữ nguyên tinh thần truyền thống, vừa mang hơi thở của thời đại.