Từ những ngân hàng mạnh đến một hệ thống tài chính trưởng thành

Từ những ngân hàng mạnh...

Mỗi giai đoạn phát triển đều có những ưu tiên riêng. Khi một hệ thống còn ở giai đoạn hình thành, mục tiêu lớn nhất luôn là tạo dựng những định chế đủ mạnh để trở thành trụ cột của nền kinh tế. Một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh không thể vận hành nếu thiếu những ngân hàng có năng lực huy động vốn, phân bổ vốn và duy trì niềm tin của công chúng. Trong hoàn cảnh ấy, việc tập trung nguồn lực để xây dựng một số tổ chức đủ lớn, đủ an toàn và đủ khả năng dẫn dắt thị trường không chỉ là một lựa chọn hợp lý mà gần như là điều kiện tiên quyết của quá trình phát triển.

Nhìn lại chặng đường vừa qua, có thể nói hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã hoàn thành rất tốt sứ mệnh ấy. Quy mô tài sản, năng lực tài chính, chất lượng quản trị, mức độ ứng dụng công nghệ, khả năng quản trị rủi ro và trình độ hội nhập quốc tế đều đã thay đổi rất xa so với hai hay ba thập kỷ trước. Những chuẩn mực từng được coi là mục tiêu dài hạn như Basel II, Basel III, quản trị rủi ro theo thông lệ quốc tế hay chuyển đổi số toàn diện ngày nay đã dần trở thành năng lực nền tảng của nhiều ngân hàng lớn. Quan trọng hơn cả, hệ thống ngân hàng đã giữ được vai trò trung tâm trong việc bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, duy trì dòng chảy tín dụng và đồng hành với doanh nghiệp cũng như người dân trong nhiều giai đoạn biến động.

Nhưng cũng chính vì hệ thống đã trưởng thành hơn nên những thách thức của giai đoạn tiếp theo sẽ mang bản chất khác. Nếu như trước đây, câu hỏi lớn nhất là làm thế nào để xây dựng những ngân hàng đủ mạnh, thì hôm nay câu hỏi dường như đã chuyển thành làm thế nào để một nền kinh tế quy mô lớn không còn phải phụ thuộc quá nhiều vào bảng cân đối của các ngân hàng, dù các ngân hàng ấy có mạnh đến đâu.

Đó không phải là vấn đề về năng lực của từng ngân hàng, mà là giới hạn tự nhiên của một cấu trúc tài chính trong đó phần lớn nhu cầu vốn đều hội tụ vào cùng một kênh dẫn vốn.

Trong nhiều năm qua, khi thị trường vốn còn đang trong quá trình phát triển, quỹ hưu trí chưa tích lũy được nguồn lực đủ lớn, các nhà đầu tư tổ chức còn mỏng, thị trường trái phiếu doanh nghiệp nhiều giai đoạn phát triển chưa tương xứng và các định chế đầu tư dài hạn chưa hình thành đầy đủ..., hệ thống ngân hàng đã đảm nhận vai trò vượt xa chức năng truyền thống của mình. Từ vốn lưu động của doanh nghiệp, tín dụng tiêu dùng, cho vay mua nhà, tài trợ các dự án hạ tầng cho đến nhiều chương trình hỗ trợ phục hồi kinh tế trong những giai đoạn khó khăn, ngân hàng gần như luôn là nơi đầu tiên mà nền kinh tế tìm đến.

Đó là một thành công đáng ghi nhận chứ không phải một nghịch lý cần phê phán. Thực tế, nếu hệ thống ngân hàng không đủ năng lực để đảm nhận vai trò ấy thì rất khó hình dung nền kinh tế Việt Nam có thể duy trì tốc độ tăng trưởng trong nhiều năm như đã qua. Chính vì ngân hàng làm tốt vai trò trung gian tài chính nên nhiều khoảng trống của thị trường vốn đã được bù đắp, giúp dòng vốn vẫn tiếp tục chảy tới khu vực sản xuất, kinh doanh và đầu tư.

... đến một hệ thống tài chính trưởng thành

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang một quy mô mới cũng đặt ra những yêu cầu mới, một bài toán mới. Không phải vì ngân hàng không còn đủ mạnh, mà bởi mỗi loại nguồn vốn đều có những giới hạn tự nhiên của mình. Tiền gửi của hệ thống ngân hàng chủ yếu là nguồn vốn ngắn hạn, trong khi nhu cầu của nền kinh tế ngày càng mở rộng sang các dự án hạ tầng, chuyển đổi năng lượng, đổi mới công nghệ hay phát triển đô thị với vòng đời đầu tư kéo dài hàng chục năm. Cùng với đó là những yêu cầu ngày càng cao về an toàn vốn, quản trị rủi ro... Khi quy mô nền kinh tế tiếp tục tăng lên, sẽ rất khó kỳ vọng một mình hệ thống ngân hàng có thể tiếp tục gánh vác phần lớn nhu cầu vốn dài hạn như trong giai đoạn trước.

Ở nhiều nền kinh tế phát triển, sự trưởng thành của thị trường tài chính thường không được thể hiện bằng việc ngân hàng ngày càng lớn hơn, mà bằng việc ngày càng có nhiều định chế cùng chia sẻ chức năng dẫn vốn. Thị trường trái phiếu cung cấp nguồn vốn dài hạn. Thị trường cổ phiếu hỗ trợ huy động vốn chủ sở hữu. Các quỹ hưu trí, doanh nghiệp bảo hiểm, quỹ đầu tư và nhiều nhà đầu tư tổ chức khác cùng tham gia phân bổ tiết kiệm của xã hội vào các mục tiêu phát triển dài hạn. Ngân hàng vẫn giữ vai trò trung tâm của hệ thống tài chính, nhưng không còn phải thay thế chức năng của tất cả các cấu phần còn lại.

Có lẽ đây mới là bài toán lớn của giai đoạn tới. Đó không còn là bài toán riêng của ngành Ngân hàng, càng không phải là câu chuyện riêng của nhóm hay từng ngân hàng thương mại nhà nước, mà là bài toán về kiến trúc của toàn bộ hệ thống tài chính quốc gia. Một nền kinh tế hướng tới quy mô hàng nghìn tỷ USD sẽ cần nhiều “đường dẫn vốn” hơn, nhiều nhà đầu tư dài hạn hơn và một sự phân bổ vai trò cân bằng hơn giữa các định chế tài chính.

Trong bối cảnh ấy, vai trò của các ngân hàng thương mại nhà nước cũng có thể sẽ tiếp tục được mở rộng theo một cách khác. Không chỉ là những tổ chức cung cấp tín dụng, các ngân hàng có thể ngày càng trở thành hạt nhân của những nhóm tài chính cung cấp nhiều dịch vụ tích hợp hơn, từ ngân hàng đầu tư, chứng khoán, bảo hiểm, quản lý tài sản, thanh toán số cho đến các nền tảng dữ liệu tài chính.

Điều quan trọng hơn cả không nằm ở việc mỗi tổ chức mở rộng thêm bao nhiêu lĩnh vực hoạt động, mà ở khả năng phối hợp hiệu quả giữa các định chế để hình thành một hệ sinh thái tài chính vận hành cân bằng hơn và phục vụ tốt hơn nhu cầu phát triển của nền kinh tế. Khi đó, sức mạnh của nền tài chính sẽ không chỉ được đo bằng quy mô của từng ngân hàng, mà còn được đo bằng mức độ cân bằng, đa dạng và khả năng bổ trợ lẫn nhau giữa các định chế.