50 năm Vinamilk: Khi ‘đạt chuẩn’ chưa phải là điểm dừng

Từ những ngày đầu nhiều thiếu thốn, Vinamilk từng bước làm chủ công nghệ, đặt chất lượng làm nguyên tắc xuyên suốt. Ảnh: Vi Nam

Chuẩn đầu tiên: Phải làm chủ

Năm 1976, khi Vinamilk bắt đầu hành trình của mình, bài toán đầu tiên không phải là cạnh tranh hay tăng trưởng. Đó là làm sao duy trì sản xuất trong điều kiện thiếu nguyên liệu, ngoại tệ, phụ tùng và công nghệ. Những câu chuyện được kể lại trong bộ phim tài liệu “50 năm Vinamilk – Không ngừng nâng chuẩn, làm đến tận cùng” cho thấy một thời kỳ mà để giữ cho nhà máy hoạt động, người thợ phải tự sửa chữa, chế tạo những thiết bị không thể mua được từ bên ngoài. Có một chi tiết gợi nhiều hơn những con số về sự thiếu thốn: những người thợ cơ khí từng tận dụng cả nòng pháo xe tăng để phay, bào, tiện thành vật tư phục vụ sửa chữa máy móc.

Nhưng điều đáng nói không chỉ là Vinamilk đã xoay xở thế nào trong hoàn cảnh ấy. Quan trọng hơn là lựa chọn được đặt ra từ rất sớm: tiếp tục phụ thuộc hay tìm cách làm chủ. Năm 1989, Nhà máy Dielac được khôi phục với chi phí khoảng 200.000 USD, chưa bằng 1/10 mức chào của các công ty nước ngoài. Sau đó, khi nhận thấy nguy cơ từ công nghệ hàn chì thân lon vốn còn phổ biến lúc bấy giờ, Vinamilk đầu tư hơn 450.000 USD cho dây chuyền hàn điện Soudronic của Thụy Sĩ. Quyết định đáng chú ý bởi loại bỏ công nghệ này khi ấy chưa phải một yêu cầu bắt buộc.

“Thực phẩm mà vào trong người thì không có quyền được sai”, bà Mai Kiều Liên – Nguyên UVTW Đảng, Anh hùng Lao động, Tổng Giám đốc Vinamilk, nói trong phim. Từ một yêu cầu rất căn bản của những ngày đầu – phải làm được, phải tự chủ được – “chuẩn” bắt đầu được đặt cao hơn: không chờ một rủi ro trở thành điều bị cấm mới loại bỏ, không lấy mức tối thiểu được chấp nhận làm giới hạn cuối cùng.

Đến năm 1997, những lô sữa bột đầu tiên được xuất khẩu sang Iraq. Trước đó, như bà Mai Kiều Liên nhớ lại, gần như không ai nghĩ một đất nước vốn nhập khẩu sữa bột trẻ em lại có thể xuất khẩu chính sản phẩm này. Từ đơn hàng thử nghiệm 300 tấn được sản xuất liên tục để giao đúng hạn, một phép thử mới bắt đầu: chất lượng không chỉ được công nhận trong nhà máy, mà phải đủ sức bước vào cuộc cạnh tranh quốc tế.

Khi chuẩn chất lượng đi ra ngoài cánh cổng nhà máy

Một hộp sữa đạt chuẩn chưa kể hết câu chuyện về chất lượng. Bởi trước khi trở thành sản phẩm trên kệ hàng, nó đã đi qua một chuỗi dài từ con giống, thức ăn, sức khỏe đàn bò, vắt sữa, bảo quản, vận chuyển đến sản xuất. Và nếu chỉ kiểm soát công đoạn cuối cùng, doanh nghiệp vẫn chưa kiểm soát được toàn bộ những yếu tố tạo nên sản phẩm.

Từ đầu những năm 1990, Vinamilk bắt đầu phát triển vùng nguyên liệu sữa tươi trong nước, hỗ trợ người chăn nuôi về con giống, kỹ thuật và đầu ra. Từ mục tiêu ban đầu là chủ động nguồn sữa, bài toán dần chuyển sang một yêu cầu khó hơn: kiểm soát chất lượng ngay từ nơi nguyên liệu được tạo ra. Ngày nay, tại các trang trại Vinamilk, từng cá thể bò được nhận dạng và theo dõi các chỉ số sức khỏe, sinh sản bằng hệ thống chip. Khẩu phần thức ăn, điều kiện chuồng trại, quy trình vắt sữa, bảo quản và vận chuyển đều trở thành những mắt xích của cùng một hệ thống kiểm soát.

Chuẩn chất lượng được Vinamilk mở rộng trên toàn chuỗi, từ nguyên liệu, trang trại đến sản xuất và thành phẩm. Ảnh: Vi Nam

Ngay cả công nghệ tốt trên thế giới cũng không mặc nhiên được xem là đáp án. Có những mô hình chuồng trại thành công ở nước ngoài nhưng khi đưa về Việt Nam lại không phù hợp; doanh nghiệp mất nhiều năm thử nghiệm và cải tiến để thích ứng với điều kiện khí hậu trong nước. Đó cũng là một bước chuyển quan trọng trong cách hiểu về “nâng chuẩn”: không chỉ nâng một chỉ số của sản phẩm cuối cùng, mà mở rộng phạm vi doanh nghiệp chịu trách nhiệm.

Năng lực ấy sau đó tiếp tục được đặt trước những phép thử bên ngoài. Năm 2013, Vinamilk được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ cấp số đăng ký, đủ điều kiện xuất khẩu sản phẩm vào Mỹ. Năm 2023, các thương hiệu sữa bột trẻ em của doanh nghiệp đạt Purity Award của Clean Label Project. Năm 2026, Optimum A2 Pro+ được vinh danh “Sữa tốt nhất cho trẻ em” (Best Children's Dairy Product) tại World Dairy Innovation Awards diễn ra ở Barcelona, Tây Ban Nha.

Từ những dây chuyền phải tự sửa chữa để duy trì sản xuất đến khả năng đưa sản phẩm qua các phép thử quốc tế, khoảng cách gần nửa thế kỷ ấy không chỉ được đo bằng công nghệ. Nó còn được đo bằng việc phạm vi của chữ “chuẩn” ngày một rộng hơn.

“Không ngừng nâng chuẩn” cho những bài toán của ngày mai

Sau 50 năm, bài toán dinh dưỡng của Việt Nam đã thay đổi. Nếu những năm sau chiến tranh là câu chuyện chống thiếu hụt và chống suy dinh dưỡng, xã hội hôm nay đồng thời đối diện với nhiều vấn đề khác: thừa cân, béo phì, già hóa dân số và nhu cầu dinh dưỡng ngày càng khác biệt giữa từng độ tuổi, thể trạng, lối sống. “Nhiều hơn” vì thế không còn là câu trả lời cho tất cả.

Từ việc tạo ra đủ sản phẩm, yêu cầu chuyển sang những giải pháp dinh dưỡng phù hợp hơn, dựa trên khoa học và hướng tới từng nhóm người dùng. Tại Vinamilk, dữ liệu và nghiên cứu đang trở thành một phần ngày càng quan trọng của quá trình này: từ nhận diện nhu cầu, phát triển công thức đến tìm kiếm những nhu cầu mà chính người tiêu dùng có thể chưa gọi tên.

Sự thay đổi nhận diện thương hiệu năm 2023 cũng được bộ phim đặt trong bối cảnh đó. Với một thương hiệu đã hiện diện trong đời sống người Việt qua nhiều thế hệ, trẻ hóa không thể chỉ là câu chuyện của màu sắc hay bao bì. Phía sau diện mạo mới là yêu cầu làm mới năng lực cạnh tranh, cách nghiên cứu sản phẩm và cách doanh nghiệp hiểu một thế hệ người tiêu dùng đang thay đổi rất nhanh.

“Không ngừng nâng chuẩn” tiếp tục được đặt vào những bài toán mới về dinh dưỡng, công nghệ và phát triển bền vững. Ảnh: Vi Nam

Và “chuẩn” hôm nay còn đi xa hơn chính sản phẩm. Một lít sữa tạo ra giá trị dinh dưỡng, nhưng phía sau nó cũng là năng lượng, nước, phát thải, bao bì và logistics. Vì vậy, khi Vinamilk đặt mục tiêu hướng tới Net Zero vào năm 2050, bài toán chất lượng được mở rộng thêm một lần nữa: sản phẩm tốt cho người tiêu dùng hôm nay cũng cần được tạo ra theo cách giảm dần gánh nặng cho những thế hệ ngày mai. Có một hình ảnh nhỏ ở cuối phim gói lại khá rõ tinh thần ấy. Mẫu sữa đầu ngày đã có kết quả “đạt”. Nhưng chữ “đạt” không khép lại quy trình. Chuyến xe tiếp theo đến, mọi kiểm soát lại bắt đầu từ đầu.

Sau nửa thế kỷ, “chuẩn” của Vinamilk đã đi từ dây chuyền sản xuất tới vùng nguyên liệu, thị trường quốc tế, dinh dưỡng cộng đồng và những tác động của toàn chuỗi đối với môi trường. Mỗi lần phạm vi ấy rộng thêm cũng đồng nghĩa doanh nghiệp tự đặt lên mình một yêu cầu mới. “Ở Vinamilk, đặc biệt khi nói tới chất lượng là không có tranh cãi. Đó vừa là danh dự, vừa là đạo đức”, bà Mai Kiều Liên nói.

50 năm có thể tạo nên kinh nghiệm và vị thế, nhưng không có thành tựu nào của hôm qua đủ để bảo chứng cho chất lượng của ngày mai. Có lẽ vì vậy, điều đáng kể không chỉ là Vinamilk đã đạt đến những chuẩn mực nào sau nửa thế kỷ, mà là sau mỗi lần đạt chuẩn, doanh nghiệp lại tiếp tục đặt ra một giới hạn mới để vượt qua. “Không ngừng nâng chuẩn”, theo cách ấy, không phải một đích đến. Đó là cách Vinamilk tiếp tục hành trình phụng sự Khát vọng Việt.

*Phim tài liệu “50 năm Vinamilk: Không ngừng nâng chuẩn, làm đến tận cùng” phát sóng lúc 7:30 sáng chủ nhật, ngày 27.09.2026 trên kênh VTV1 – Đài truyền hình Việt Nam.