Bảo đảm hiệu quả, thiết thực khi thực hiện các chương trình mục tiêu Quốc gia mới

Làm rõ mục tiêu, minh bạch vốn và tăng cường giám sát

Trước hết, việc đưa giáo dục và chăm sóc sức khỏe vào hai chương trình mục tiêu quốc gia độc lập khẳng định mạnh mẽ ưu tiên chiến lược của Nhà nước đối với hai lĩnh vực trụ cột của phát triển quốc gia. Giáo dục - đào tạo tiếp tục được đặt ở vị trí quốc sách hàng đầu trong bối cảnh yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng cấp bách, đặc biệt trước sự chuyển dịch mạnh mẽ của kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI). Trong khi đó, việc xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe và dân số cho thấy nhận thức nhất quán của Đảng và Nhà nước về những thách thức mới nổi như già hóa dân số, mô hình bệnh tật thay đổi và nhu cầu củng cố hệ thống y tế cơ sở. Hai Chương trình là nền tảng thiết yếu để bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ cơ bản cho mọi người dân, đồng thời tạo dư địa phát triển bền vững trong dài hạn.

Nhìn tổng thể, việc Quốc hội xem xét hai Chương trình mục tiêu quốc gia mới không chỉ có ý nghĩa mở rộng phạm vi đầu tư công cho các lĩnh vực trụ cột đối với sự phát triển bền vững của đất nước mà quan trọng hơn, đây là thời điểm định hình lại tư duy quản lý nhà nước đối với các Chương trình mục tiêu quốc gia, chuyển từ cách làm nặng về thủ tục và bình quân sang mô hình quản trị linh hoạt, hướng đến kết quả thực tế và có trọng tâm, trọng điểm.

Tuy nhiên, các đại biểu Quốc hội (ĐBQH) đều cho rằng, nếu tiếp tục vận hành các Chương trình mới theo mô hình cũ, nguy cơ tái diễn tình trạng chậm trễ, kém hiệu quả là rất rõ ràng. Giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy nhiều hạn chế mang tính cấu trúc: quản lý phân tán theo bộ, ngành, cơ chế tài chính phức tạp, hướng dẫn chồng chéo, phân cấp chưa rõ, và đặc biệt là sự lúng túng, thiếu chủ động ở cấp cơ sở. Nguồn lực hạn hẹp càng làm lộ rõ tính manh mún, dàn trải, dẫn tới việc cả nguồn lực và thời gian đều bị tiêu hao mà không tạo ra các kết quả như kỳ vọng.

Thảo luận về nội dung giáo dục, ĐBQH Trần Đức Thuận (Nghệ An) tập trung vào mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai tại 100% cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông vào năm 2035. Đại biểu băn khoăn về tính phù hợp của khái niệm “ngôn ngữ thứ hai” trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu đặt ra có thể dẫn tới sự so sánh với tiếng mẹ đẻ. Mục tiêu này chưa có cơ sở thực tiễn, đặc biệt khi cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên còn nhiều hạn chế, chất lượng chưa đồng đều giữa các vùng miền. Đại biểu đề nghị điều chỉnh cách tiếp cận theo hướng mềm dẻo hơn, chuyển mục tiêu thành “đẩy mạnh năng lực ngoại ngữ theo chuẩn quốc tế, ưu tiên tiếng Anh”, đồng thời xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện từng vùng và ban hành bộ tiêu chí triển khai cụ thể.

Ở nội dung về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, ĐBQH Trần Đức Thuận cho rằng, các mục tiêu của Chương trình rất nhân văn nhưng còn quá nhiều và dàn trải. Dự thảo bao quát quá rộng, từ y tế cơ sở, hồ sơ sức khỏe điện tử, kiểm soát bệnh truyền nhiễm, bệnh không lây nhiễm, dinh dưỡng, truyền thông, sức khỏe dân số đến tầm soát sơ sinh. Đại biểu nhấn mạnh nhiều chỉ tiêu trong giai đoạn 2016 – 2025 chưa đạt được, trong khi dự thảo cho giai đoạn mới tiếp tục đặt ra các mục tiêu cao và mang tính ràng buộc. Đặc biệt, mục tiêu 100% người dân có hồ sơ sức khỏe điện tử vào năm 2030 được đánh giá là rất khó khả thi nếu không bảo đảm rằng hồ sơ thực sự phản ánh đúng tình trạng sức khỏe và được cập nhật xuyên suốt theo vòng đời. Do đó, cần phân loại mục tiêu theo nhóm bắt buộc và nhóm khuyến khích, đồng thời xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội từng vùng.

Đổi mới ngay từ khâu thiết kế

Trước những bất cập được dự báo trước cần có sẵn giải pháp phù hợp. Theo các đại biểu, thực tiễn triển khai các Chương trình mục tiêu quốc gia vừa qua đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới triệt để tư duy quản trị các chương trình này. Trong đó, cần phải phân cấp rõ thẩm quyền, trách nhiệm quản lý và điều hành giữa Trung ương và địa phương, trên không thể “ôm việc”, nhưng cũng không thể “giao rồi buông”, phân cấp rõ, giám sát đến cùng. Đặc biệt, phải chuyển đổi sang mô hình quản lý theo mục tiêu - sản phẩm. Phân cấp và phân quyền phải được thực hiện song hành với thiết kế cơ chế giám sát dựa trên kết quả, thay cho việc kiểm soát bằng hồ sơ và thủ tục. Trung ương tập trung vào thiết kế chính sách, xác định mục tiêu và tiêu chuẩn; địa phương lựa chọn cách làm và chịu trách nhiệm về sản phẩm đầu ra. Đây là sự chuyển đổi dứt khoát từ tư duy “xin - cho” sang tư duy “giao quyền - chịu trách nhiệm”.

Cơ chế tài chính hiện đang là một trong những điểm nghẽn lớn nhất và cũng là khâu cần đổi mới mạnh mẽ nhất. Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi nêu vấn đề, trong bối cảnh nguồn lực có hạn, cần xác định đúng trọng tâm, trọng điểm, tránh đầu tư trùng lặp địa bàn, đối tượng; tránh chồng chéo chính sách và tổ chức thực hiện phải bảo đảm hiệu quả, thiết thực. Về cách thức triển khai các chương trình, Trung ương sẽ xây dựng mục tiêu, quản lý trên cơ sở mục tiêu và bố trí nguồn lực; còn việc tổ chức thực hiện sẽ được giao cho các địa phương, cơ sở. “Hiện nay, tại các xã chỉ có một Ban chỉ đạo chung cho tất cả các chương trình mục tiêu quốc gia. Dù có 5-7 nội dung khác nhau nhưng chỉ một Ban chỉ đạo chịu trách nhiệm quyết định và triển khai.

Việc địa phương khá hỗ trợ địa phương khó khăn trong xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo hay phát triển nông thôn là rất có ý nghĩa trên thực tế. Do đó, dự thảo Nghị quyết của Quốc hội nên trao một số cơ chế đặc biệt, đặc thù cho phép địa phương này được dùng ngân sách của mình để hỗ trợ địa phương khác; cho phép doanh nghiệp tại địa phương này được hỗ trợ công trình ở địa phương khác và được khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp; cho phép các hình thức huy động nguồn lực xã hội như gắn tên doanh nghiệp hoặc cá nhân vào các công trình được đóng góp, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính chia sẻ.

Bên cạnh đó, Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Lê Quang Mạnh cho rằng, "Nếu các bộ, ngành vẫn can thiệp sâu, phân bổ chi tiết từng dự án tại địa phương thì chúng ta sẽ quay lại đúng vướng mắc của giai đoạn trước". Sự tách biệt cứng nhắc giữa vốn đầu tư công và vốn sự nghiệp phải được loại bỏ, thay thế bằng cách tiếp cận quản lý vốn dựa trên mục tiêu đầu ra, cho phép địa phương linh hoạt điều chỉnh trong phạm vi ngân sách được giao. Việc bãi bỏ yêu cầu vốn đối ứng đối với các tỉnh nghèo và xem xét loại bỏ cơ chế lồng ghép vốn đã không hiệu quả cũng là giải pháp phù hợp để khơi thông những ách tắc thực tiễn vừa qua.

Ngoài ra, một ĐBQH nhấn mạnh, bản thân hai Chương trình mới phải thể hiện rõ tinh thần đổi mới ngay từ giai đoạn thiết kế. Trong giáo dục, trọng tâm không chỉ nằm ở hạ tầng mà phải hướng vào chuyển đổi mô hình giáo dục theo năng lực, thúc đẩy chuyển đổi số và bảo đảm cơ hội cho vùng khó khăn. Ở lĩnh vực y tế, bài toán cấp thiết là củng cố hệ thống y tế cơ sở (đáy tháp), phát triển y tế dự phòng và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ cơ bản ngay tại tuyến xã. Đây là những lĩnh vực có tỷ lệ tác động cao và phù hợp với nguyên tắc sử dụng nguồn lực chiến lược.

Khi các giải pháp đổi mới được áp dụng một cách đồng bộ và nhất quán, các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2035 hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển thực chất, bảo đảm công bằng trong thụ hưởng và mang lại giá trị rõ ràng cho người dân, đúng tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.