Biến chất thải thành nguyên liệu: Gỡ nút thắt chi phí và dòng vốn

Khi chất thải chưa thành nguyên liệu có giá trị

Tro xỉ từ các ngành năng lượng, luyện kim, hóa chất và giấy đã qua sử dụng đều có khả năng được thu hồi, tái chế. Tuy nhiên, khả năng tái chế không đồng nghĩa vật liệu được tự động lưu thông như hàng hóa.

Tại tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và tuần hoàn chất thải trong sản xuất công nghiệp để sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường”, TS. Lương Chí Hiếu, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển VPPA, kiêm Chánh văn phòng Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam, phản ánh khó khăn trong tận dụng tro xỉ từ nồi hơi nhà máy giấy.

Theo ông, tro xỉ có thể được nghiên cứu sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp hoặc nguyên liệu cho ngành khác. Nhưng thiếu hướng dẫn thống nhất về điều kiện sử dụng khiến doanh nghiệp phải chuyển giao cho đơn vị xử lý, vừa phát sinh chi phí vừa bỏ lỡ cơ hội thu hồi giá trị.

ThS. Nguyễn Thi, giảng viên chính Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, cho rằng cần làm rõ thời điểm một dòng vật liệu chấm dứt tư cách chất thải để trở thành hàng hóa, gắn với mục đích sử dụng, thị trường tiêu thụ và yêu cầu an toàn. Theo ông, “phải có một quy trình pháp lý, minh bạch rõ ràng, đơn giản hóa”.

Ông Trương Việt Trường, chuyên viên chính Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp, Bộ Công Thương, cho biết việc tận dụng tro, xỉ, thạch cao đã có kết quả trong sản xuất vật liệu xây dựng. Để mở rộng, cần cụ thể hóa điều kiện kỹ thuật cho từng dòng thải; doanh nghiệp cũng phải cung cấp dữ liệu làm cơ sở hoàn thiện hướng dẫn.

Tại Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL, xỉ lò điện được phối hợp xử lý để làm nguyên liệu cho ngành xi măng. Tổng Giám đốc Lê Việt nhấn mạnh việc định danh vật liệu sau xử lý phải dựa trên đo lường, xác minh minh bạch; công nhận sản phẩm đầu ra không có nghĩa miễn trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Vì thế, cùng với hoàn thiện tiêu chuẩn, doanh nghiệp cần thỏa thuận trước với bên tiếp nhận về khối lượng, chất lượng và trách nhiệm xử lý. Hợp đồng rõ ràng giúp giảm rủi ro tồn kho, tránh phát sinh chi phí khi vật liệu không đạt yêu cầu.

Khả năng tái chế không đồng nghĩa vật liệu được tự động lưu thông như hàng hóa. Ảnh minh họa

Thu gom thiếu đồng bộ, vốn lưu động chịu sức ép

Theo TS. Lương Chí Hiếu, mỗi năm ngành giấy sử dụng gần 7 triệu tấn nguyên liệu giấy tái chế. Nguồn cung đi từ hộ gia đình, cửa hàng, siêu thị qua nhiều đầu mối thu gom trước khi đến nhà máy.

Thiếu chứng từ và thông tin nguồn gốc khiến doanh nghiệp gặp trở ngại trong hạch toán, kiểm soát chất lượng. Khi lượng cung không đều, nhà máy còn phải tăng dự trữ, kéo theo nhu cầu vốn lưu động.

Ông Hiếu đề nghị có hướng dẫn phù hợp với hoạt động thu gom, vừa ghi nhận giao dịch vừa bảo đảm truy xuất nguồn gốc; đồng thời kiến nghị xem xét giảm mức ký quỹ nhập khẩu phế liệu giấy để doanh nghiệp có thêm vốn sản xuất, đầu tư.

Trong ngành thép, ông Lê Việt cho biết nguồn thép phế trong nước chưa đáp ứng nhu cầu, doanh nghiệp phải nhập khẩu thêm. Chuỗi thu gom và phân loại chưa đồng bộ khiến nhà máy khó chủ động chất lượng nguyên liệu.

Theo ông Nguyễn Thi, cần tạo điều kiện để người thu gom phi chính thức tham gia hệ thống có tổ chức, nâng tính chuyên nghiệp và bảo đảm sinh kế. Việc kết nối với cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) có thể hỗ trợ quản lý dòng vật liệu, kinh phí và thông tin.

Ở đầu ra, ông Lê Việt lưu ý nếu nghiên cứu tỷ lệ sử dụng nguyên liệu tái chế bắt buộc phải xét đặc thù công nghệ, sản phẩm và khả năng cung ứng nguyên liệu đạt chuẩn.

Đầu tư tái chế phải chứng minh hiệu quả tài chính

Thép Miền Nam đã đầu tư hơn 42 tỷ đồng cho hệ thống thu hồi bụi lò. Bụi thu được tiếp tục chuyển cho đơn vị xử lý để thu hồi kim loại, qua đó hạn chế phát tán ra môi trường và tận dụng giá trị vật liệu.

Hiệu quả đầu tư còn phụ thuộc vào chi phí thiết bị, điện năng, bảo dưỡng, vận chuyển và khả năng tiêu thụ sản phẩm thu hồi. Nếu đầu ra bấp bênh, thời gian hoàn vốn kéo dài; ngược lại, hợp đồng tiêu thụ ổn định giúp doanh nghiệp dự báo dòng tiền và xây dựng phương án huy động vốn tốt hơn.

Trong ngành giấy, một số nhà máy đã giảm lượng nước sử dụng từ 10-15 m³ xuống 3–6 m³ cho mỗi tấn giấy bao bì nhờ cải tiến công nghệ. Doanh nghiệp còn đầu tư điện mặt trời mái nhà, nâng cấp nồi hơi để tiết kiệm năng lượng.

Các khoản tiết kiệm phải được đối chiếu với tổng chi phí trong suốt vòng đời dự án, thay vì chỉ nhìn vào giá trị vật liệu thu hồi. Theo ông Hiếu, số đơn vị tiếp cận nguồn hỗ trợ dự án xanh còn ít; nhiều doanh nghiệp phải tự thu xếp hoặc hợp tác với nhà cung cấp thiết bị. Ông đề nghị công khai tiêu chí hỗ trợ theo ngành, quy mô, lượng hóa điều kiện và tạo thuận lợi về thủ tục.

Với tổ chức tín dụng, lợi ích môi trường là yếu tố quan trọng nhưng không thay thế yêu cầu thẩm định khả năng trả nợ. Dự án cần chứng minh nguồn vật liệu đầu vào, thị trường đầu ra, chi phí vận hành và dòng tiền. Số liệu đo lường về tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải sẽ giúp đánh giá rõ hơn hiệu quả đầu tư.

Ông Lê Việt cho rằng ưu đãi tín dụng nên gắn với kết quả có thể đo đếm. “Việc ghi nhận định danh cho dòng vật liệu phải được dựa trên đo lường”, ông nhấn mạnh. Dữ liệu về khối lượng thu hồi, nguồn gốc và chuyển giao còn giúp tránh ghi nhận trùng lặp lợi ích môi trường.

Theo ông Trương Việt Trường, doanh nghiệp cần thiết kế lại quy trình sản xuất và liên kết với đơn vị tiêu thụ vật liệu. Khi đầu vào được kiểm soát, đầu ra có thị trường và hiệu quả tài chính được chứng minh, vốn đầu tư mới có điều kiện phát huy tác dụng. Biến chất thải thành nguyên liệu vì thế không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là cách giảm chi phí và nâng sức cạnh tranh cho sản xuất.