Khi tiêu chuẩn xanh trở thành thước đo sức cạnh tranh công nghiệp

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Từ tiêu chí quy hoạch đến yêu cầu chuyển đổi thực chất

Theo định hướng của Hà Nội, giai đoạn 2026 - 2028, thành phố sẽ rà soát, đánh giá các khu, cụm công nghiệp đang hoạt động, đồng thời xây dựng đề án chuyển đổi, đăng ký và chứng nhận khu, cụm công nghiệp sinh thái. Giai đoạn 2029 - 2045, triển khai đồng bộ các giải pháp theo đề án được phê duyệt, phấn đấu hoàn thành chuyển đổi các khu, cụm công nghiệp đang hoạt động sang mô hình sinh thái vào năm 2045.

Đáng chú ý, các tiêu chí xác định khu công nghiệp sinh thái được đặt ra khá cụ thể. Theo đó, khu công nghiệp phải có danh mục ngành, nghề thu hút đầu tư phù hợp với quy hoạch xây dựng đã được phê duyệt và chiến lược phát triển công nghiệp của thành phố. Tối thiểu 25% tổng diện tích đất quy hoạch phải dành cho giao thông, cây xanh, các khu kỹ thuật và hạ tầng chung. Trong đó, đất giao thông chiếm tối thiểu 10%, đất cây xanh tối thiểu 12% và đất khu kỹ thuật tối thiểu 1%.

Không dừng ở hạ tầng kỹ thuật, khu công nghiệp sinh thái còn phải có phương án quy hoạch, đầu tư đồng bộ nhà ở, công trình dịch vụ, tiện ích công cộng và hạ tầng xã hội như y tế, văn hóa, giáo dục, thể dục thể thao, thương mại phục vụ người lao động. Đặc biệt, tỷ lệ năng lượng tái tạo sử dụng trong khu công nghiệp, bao gồm điện mặt trời mái nhà, năng lượng gió và các nguồn năng lượng khác, phải đạt tối thiểu 10% tổng điện năng tiêu thụ toàn khu.

Những yêu cầu này cho thấy tư duy phát triển khu công nghiệp đang chuyển dịch rõ rệt. Khu công nghiệp không thể chỉ là nơi tập trung nhà xưởng, máy móc và lao động, mà phải trở thành một hệ sinh thái có khả năng đáp ứng đồng thời yêu cầu sản xuất, môi trường và chất lượng sống.

Đại diện Sở Công Thương cho biết, cơ quan sẽ tiến hành rà soát, đánh giá phân loại các cụm công nghiệp đang hoạt động trên địa bàn Thành phố để lập đề án chuyển đổi, đăng ký, chứng nhận cụm công nghiệp sinh thái trình UBND Thành phố xem xét ban hành.

Tuy nhiên, với những khu, cụm công nghiệp đã hoạt động nhiều năm, việc đáp ứng các tiêu chí không đơn giản. Quỹ đất đã được phân bổ, nhà xưởng hình thành, hạ tầng thiết kế theo mô hình cũ khiến dư địa cải tạo không còn nhiều. Trong khi đó, năng lực tài chính và khả năng đầu tư công nghệ giữa các doanh nghiệp cũng có sự chênh lệch. Vì vậy, chuyển đổi không thể chỉ dựa vào yêu cầu hành chính mà cần một lộ trình phù hợp, đi kèm cơ chế hỗ trợ và chia sẻ nguồn lực.

Doanh nghiệp là nhân tố quyết định trong chuyển đổi xanh

Theo ông Nguyễn Văn Hội, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, cần định hướng phát triển ngành công nghiệp môi trường, đồng thời kết nối, giới thiệu các giải pháp công nghệ xanh như điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng và cơ chế mua bán điện trực tiếp.

Đây là những giải pháp có ý nghĩa thiết thực, giúp doanh nghiệp từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn năng lượng truyền thống, tối ưu chi phí và đáp ứng yêu cầu giảm phát thải. Tuy nhiên, để công nghệ xanh thực sự đi vào sản xuất, cần tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp với các đơn vị cung cấp công nghệ, tư vấn phương án đầu tư phù hợp với quy mô và đặc thù tiêu thụ năng lượng. Đồng thời, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận vốn và các cơ chế sử dụng năng lượng tái tạo.

Ở góc độ khác, ThS. Ngô Đức Thanh, Phó Trưởng phòng Năng lượng, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương cho rằng, áp lực xanh hóa công nghiệp ngày càng gia tăng khi các quy định như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EU) và yêu cầu kiểm kê phát thải từ các tập đoàn đa quốc gia tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Thực tế này buộc doanh nghiệp phải thay đổi phương thức vận hành, thay vì đầu tư riêng lẻ cho năng lượng và xử lý môi trường. Việc thúc đẩy cộng sinh công nghiệp, sử dụng chung hạ tầng, tối ưu tài nguyên, năng lượng và tuần hoàn nguyên liệu giữa các doanh nghiệp sẽ góp phần giảm chi phí, nâng cao hiệu quả sản xuất.

Chẳng hạn, phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho doanh nghiệp khác; nước sau xử lý có thể được tái sử dụng cho những công đoạn phù hợp; nhiệt thải và các nguồn năng lượng dư thừa có thể được khai thác nếu đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, môi trường. Thay vì mỗi doanh nghiệp tự đầu tư một hệ thống riêng biệt, việc chia sẻ hạ tầng và dịch vụ môi trường còn giúp giảm áp lực vốn, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Thách thức lớn nhất trong quá trình chuyển đổi khu, cụm công nghiệp sinh thái là làm thế nào để biến các tiêu chí môi trường thành động lực kinh tế, thay vì chỉ trở thành chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp.

Muốn vậy, Hà Nội cần rà soát hiện trạng từng khu, cụm công nghiệp để xây dựng phương án chuyển đổi phù hợp, tránh áp dụng một mô hình đồng nhất cho những khu vực có điều kiện hạ tầng, ngành nghề và năng lực đầu tư khác nhau. Cùng với đó là cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, đầu tư tiết kiệm năng lượng, tái chế chất thải và sử dụng nguyên liệu tuần hoàn.

Thành phố cũng cần thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp môi trường, hình thành mạng lưới kết nối giữa chủ đầu tư hạ tầng, doanh nghiệp sản xuất và đơn vị cung cấp công nghệ. Các mô hình sử dụng chung hệ thống xử lý chất thải, năng lượng, logistics và dịch vụ kỹ thuật cần được khuyến khích để giảm chi phí đầu tư, tăng hiệu quả khai thác tài nguyên.

Đặc biệt, việc phát triển nhà ở và các tiện ích xã hội cho người lao động phải được xem là cấu phần của quy hoạch khu công nghiệp sinh thái, không phải hạng mục bổ sung sau khi nhà máy đã đi vào hoạt động.

Chuyển đổi khu, cụm công nghiệp sinh thái đến năm 2045 là chặng đường dài, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của chính quyền, nhà đầu tư hạ tầng và cộng đồng doanh nghiệp. Nhưng điều quan trọng hơn cả là phải thay đổi cách nhìn về tăng trưởng công nghiệp không phải mở rộng sản xuất bằng mọi giá, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn trên mỗi đơn vị tài nguyên, năng lượng và diện tích đất sử dụng. Khi kinh tế tuần hoàn và công nghệ xanh trở thành một phần của hoạt động sản xuất, mục tiêu công nghiệp sinh thái mới có thể đi vào thực chất.