Bộ Xây dựng đề xuất: Người bị thu hồi đất được ưu tiên mua nhà ở xã hội

Bộ Xây dựng đề xuất cho người bị thu hồi đất, cho phép mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội ngay tại dự án mà không cần chứng minh thu nhập

Trong bối cảnh nhiều dự án nhà ở xã hội đang gặp khó khăn ở khâu giải phóng mặt bằng, Bộ Xây dựng vừa đề xuất một cơ chế đặc biệt mang tính đột phá nhằm tháo gỡ “nút thắt” này. Theo đó, người dân bị thu hồi đất sẽ được ưu tiên mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội ngay tại dự án, mà không phải chứng minh điều kiện thu nhập, không xét điều kiện về nhà ở và không cần tham gia bốc thăm như quy định hiện hành.

Đề xuất trên nằm trong dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về một số cơ chế đặc biệt để thúc đẩy phát triển nhà ở xã hội – lĩnh vực đang được coi là trọng tâm trong chiến lược an sinh và đô thị hóa bền vững giai đoạn tới.

Theo dự thảo, nhóm đối tượng được hưởng cơ chế ưu đãi này bao gồm: người bị thu hồi đất, hộ dân được bố trí tái định cư theo hình thức mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội, và người đã chuyển nhượng đất cho chủ đầu tư để phát triển dự án.

Điểm đáng chú ý nhất là các hộ dân thuộc nhóm trên sẽ không phải chứng minh thu nhập hay điều kiện nhà ở hiện có, đồng thời được ưu tiên lựa chọn căn hộ mà không cần bốc thăm. Đây là bước thay đổi quan trọng, bởi theo quy định hiện hành, ngay cả người bị thu hồi đất – mất đi sinh kế chính – vẫn phải đáp ứng các điều kiện chứng minh thu nhập thấp mới được mua nhà ở xã hội.

Bộ Xây dựng cho rằng, cách làm này không chỉ giúp đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng mà còn đảm bảo quyền lợi chính đáng của người dân. Nhiều hộ gia đình sau khi bị thu hồi đất gặp khó khăn trong việc tìm nơi ở mới, hoặc phải chuyển đến khu vực xa trung tâm, thiếu hạ tầng và việc làm. Việc cho phép họ mua, thuê mua nhà ngay tại dự án phát triển trên chính khu đất bị thu hồi sẽ giúp ổn định đời sống, giảm áp lực xã hội và tạo đồng thuận trong công tác bồi thường.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, mặc dù Luật Nhà ở 2024 đã quy định rõ quyền được mua, thuê mua nhà ở xã hội của người bị thu hồi đất, song các quy định hướng dẫn vẫn yêu cầu chứng minh điều kiện thu nhập và nhà ở, khiến việc thực thi gặp nhiều vướng mắc.

Luật Đất đai 2024 cũng đã mở ra cơ chế bồi thường bằng nhà ở thay vì bằng tiền, nhưng chưa được áp dụng phổ biến. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu quỹ nhà, thiếu hướng dẫn chi tiết về quy trình, tiêu chí định giá, và thiếu sự phối hợp giữa các địa phương, chủ đầu tư và cơ quan quản lý. Một yếu tố khác khiến cơ chế này “đứng im” là tâm lý người dân thường muốn nhận tiền hơn nhận nhà, do lo ngại nhà bồi thường không phù hợp nhu cầu, hoặc chậm được bàn giao. Trong khi đó, chủ đầu tư lại e ngại bố trí quỹ nhà tái định cư, vì điều này có thể ảnh hưởng đến cơ cấu sản phẩm thương mại và lợi nhuận dự án.

Việc Bộ Xây dựng đề xuất cơ chế đặc biệt mới được đánh giá là bước đi thực tế, giúp tăng động lực cho người dân đồng thuận bàn giao đất, đồng thời khuyến khích chủ đầu tư tích hợp hạng mục nhà ở xã hội, tái định cư trong dự án. Khi đó, việc bồi thường – tái định cư không còn là “nút thắt”, mà trở thành một phần trong chiến lược phát triển đô thị bền vững và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Các chuyên gia cho rằng, nếu được thông qua, cơ chế này sẽ tạo bước chuyển lớn trong chính sách nhà ở xã hội. Việc miễn điều kiện chứng minh thu nhập giúp rút ngắn quy trình hành chính, đồng thời đảm bảo người dân bị thu hồi đất – nhóm dễ bị tổn thương nhất – sớm ổn định chỗ ở.

Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, cần xác định rõ nguồn quỹ nhà dành cho tái định cư trong mỗi dự án, đồng thời ban hành hướng dẫn cụ thể về giá bán, giá thuê mua và quy trình xét duyệt để đảm bảo tính minh bạch. Các địa phương cũng cần xây dựng cơ chế giám sát, phối hợp giữa Sở Xây dựng, Sở Tài nguyên và Môi trường, cùng chủ đầu tư, tránh tình trạng lạm dụng chính sách ưu tiên hoặc phát sinh khiếu nại.