Cần những bước đi dài để giữ sản phẩm tỷ USD tăng trưởng bền vững

Những con số này phản ánh sức bật mạnh mẽ của mặt hàng được ví như “vàng đen” của nông nghiệp Việt Nam. Nhưng đằng sau những kỷ lục là câu hỏi lớn: Làm thế nào để hồ tiêu tiếp tục duy trì vị thế tỷ USD một cách bền vững, không phụ thuộc vào chu kỳ lên xuống ngắn hạn của thị trường?

"Vàng đen" chính thức phá kỷ lục kim ngạch xuất khẩu từng được thiết lập năm 2016

Sức bật từ nhu cầu toàn cầu và chuyển dịch sản xuất

Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Gia vị Việt Nam (VPSA) nhận định, năm 2025 là thời điểm ngành hồ tiêu hưởng lợi kép: nguồn cung thế giới giảm do thời tiết bất lợi tại Brazil và Indonesia, trong khi nhu cầu tiêu dùng gia vị tại Mỹ, EU và Trung Đông tăng trở lại theo đà phục hồi của dịch vụ, thực phẩm. Việt Nam có lợi thế lớn về nguồn cung ổn định, chất lượng ngày càng cải thiện và chi phí cạnh tranh. Nhưng để đi đường dài, chỉ dựa vào thuận lợi nhất thời là chưa đủ, nếu không củng cố nền tảng nội lực từ vùng trồng đến chế biến thì ngành hồ tiêu có thể lại rơi vào kịch bản “bùng nổ rồi sụt giảm” như giai đoạn 2017 - 2019.

Nút thắt lớn nhất khi nhiều địa phương trồng tiêu thừa nhận diện tích hồ tiêu thời gian qua biến động mạnh theo giá thị trường. Khi giá tăng, nông dân mở rộng diện tích ồ ạt. Khi giá giảm thì lại bỏ vườn hoặc chuyển đổi tự phát. Điều này khiến ngành luôn thiếu tính ổn định.

TS. Phạm Thế Anh (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) đánh giá, hồ tiêu Việt Nam chỉ bền vững khi vùng nguyên liệu được kiểm soát tốt và tuân thủ các tiêu chuẩn canh tác hiện đại. Không thể để trên 100 nghìn ha hồ tiêu vận hành theo kiểu mạnh ai nấy làm. Nhà nước cần hoàn thiện quy hoạch, giữ diện tích ổn định khoảng 110 - 115 nghìn ha, đồng thời đẩy nhanh các mô hình canh tác hữu cơ, tưới tiết kiệm và quản lý dinh dưỡng thông minh. Đây là bước nền quan trọng để nâng cao chất lượng, giảm chi phí và đáp ứng rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe từ các thị trường cao cấp.

Ngành hồ tiêu Việt Nam chỉ bền vững khi vùng nguyên liệu được kiểm soát tốt và tuân thủ các tiêu chuẩn canh tác hiện đại

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Lê Hồng Thủy Tiên, Tổng Giám đốc Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG) cho biết, 2025 là một năm “bận rộn và đầy kỳ vọng”. Giá xuất khẩu tăng, nhu cầu từ Trung Đông và Ấn Độ tăng mạnh, nhưng doanh nghiệp cũng đối mặt áp lực lớn về tiêu chuẩn chất lượng. Nếu không truy xuất nguồn gốc đầy đủ, đáp ứng MRLs và chứng nhận bền vững, rất khó vào được các chuỗi phân phối lớn. Đây là rào cản mà doanh nghiệp nhỏ dễ bị loại khỏi cuộc chơi.

Đẩy mạnh chế biến sâu là con đường buộc phải đi. Khi sản phẩm còn chủ yếu là tiêu đen và tiêu trắng thô thì biên lợi nhuận rất thấp và dễ bị cạnh tranh về giá. Nếu Việt Nam nâng tỷ lệ chế biến lên từ 40 - 45% trong 5 năm tới, giá trị xuất khẩu có thể tăng thêm vài trăm triệu USD mà không cần thêm sản lượng, bà Tiên cho biết thêm.

Đa dạng thị trường để phát triển bền vững

Mỹ và EU vẫn là hai thị trường lớn nhất, chiếm trên nửa kim ngạch xuất khẩu hồ tiêu Việt Nam. Điều này giúp tăng trưởng nhanh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro lớn khi các thị trường này thay đổi chính sách thương mại hoặc siết tiêu chuẩn.

Ông Phạm Ngọc Toàn, chuyên gia thị trường gia vị tại Dubai phân tích, Trung Đông, Nam Á, châu Phi đang có tốc độ tiêu thụ tăng từ 8 - 12% mỗi năm. Đây là những thị trường Việt Nam chưa khai thác hết và có thể bù đắp rất tốt khi có sự biến động tại Mỹ - EU.

Việt Nam cần chủ động tiếp cận hệ thống bán lẻ tại UAE, Saudi Arabia, Qatar và đồng thời mở rộng xuất khẩu sang Ấn Độ, Bangladesh là những thị trường cực lớn nhưng còn thiếu kết nối trực tiếp từ doanh nghiệp Việt.

Một trong những điểm yếu lâu năm của ngành hồ tiêu là sự thiếu liên kết giữa nông dân - hợp tác xã - doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp phải thu gom qua nhiều tầng nấc trung gian nên khó kiểm soát chất lượng, khó xây dựng chuẩn vùng nguyên liệu xuất khẩu.

Doanh nghiệp vào cuộc từ đầu vụ, cung cấp giống, phân bón, kỹ thuật và ký bao tiêu thì nông dân yên tâm sản xuất

Ông Lê Văn Hùng, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Bù Đốp cho rằng, khi doanh nghiệp vào cuộc từ đầu vụ, cung cấp giống, phân bón, kỹ thuật và ký bao tiêu thì nông dân yên tâm sản xuất, chất lượng đồng đều hơn nhiều. Nhưng mô hình này chưa được nhân rộng.

Các chuyên gia đề xuất ngân hàng nên có gói tín dụng xanh dành cho vùng tiêu hữu cơ, còn Nhà nước cần hỗ trợ phát triển mô hình liên kết 4 nhà. Đây là nền tảng để ngành đạt chuẩn quốc tế và nâng tỷ trọng sản phẩm giá trị gia tăng.

Dù đạt mốc 1,5 tỷ USD, ngành hồ tiêu vẫn đối mặt ba thách thức cốt lõi: Biến động cung - cầu mạnh, dễ rơi vào chu kỳ sốt giá và lao dốc; Yêu cầu chất lượng ngày càng nghiêm ngặt từ Mỹ, EU, Nhật Bản; Cạnh tranh tăng từ Brazil, Indonesia và Ấn Độ.

Để giữ vững vị thế “vàng đen”, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần chương trình tổng thể gồm: hoàn thiện quy hoạch vùng trồng; mở rộng thị trường mới; tăng mạnh chế biến sâu; xây dựng thương hiệu quốc gia cho hồ tiêu và đẩy nhanh chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc. Đó không phải là những giải pháp xa vời, mà là nền tảng để hồ tiêu Việt Nam không chỉ giữ ngôi vị số 1 thế giới về sản lượng mà còn nâng tầm trên bản đồ giá trị gia tăng.

Kỷ lục 1,5 tỷ USD của năm 2025 là thành quả đáng ghi nhận. Nhưng với ngành hồ tiêu đã từng chứng kiến cả thăng hoa lẫn trầm lắng, nên điều quan trọng nhất không phải là kỷ lục trong một năm mà là sự bền vững trong nhiều năm tới. Nhưng để làm được điều đó, Việt Nam cần một chiến lược đủ dài, đủ mạnh và đủ nhất quán để biến “vàng đen” không chỉ sáng trong hiện tại mà còn bền vững trong tương lai.