Đầu tư công nghệ, bảo đảm an ninh nguồn nước trong nông nghiệp

Chuyển từ khai thác sang quản trị hiệu quả

Thực tế cho thấy, nhiều mô hình ứng dụng công nghệ tưới hiện đại đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Tại Đặc khu Lý Sơn (tỉnh Quảng Ngãi), nơi có hơn 300ha đất sản xuất nông nghiệp, tình trạng sụt giảm và nhiễm mặn nguồn nước ngầm vào mùa nắng nóng luôn là bài toán nan giải đối với sản xuất và sinh hoạt của người dân. Ông Trần Kim Bửu, thôn Đông An Vĩnh (Lý Sơn) cho biết, gia đình ông có 3 sào đất chuyên trồng hành, tỏi, trong đó ruộng hành phải tưới từ 1-2 lần mỗi ngày. Trước đây, việc tưới nước theo phương pháp truyền thống không chỉ tốn kém chi phí mua ống dẫn mà còn mất nhiều thời gian, công sức. Sau khi chuyển sang đầu tư hệ thống tưới béc phun, trung bình mỗi sào 500m² lắp đặt khoảng 50 béc, lượng nước sử dụng đã giảm tới 2/3 so với trước, trong khi hiệu quả tưới vẫn được bảo đảm.

Không chỉ ở các vùng đảo, công nghệ tưới thông minh cũng đang dần được ứng dụng tại những vùng cây trồng xuất khẩu chủ lực. Với sầu riêng - loại cây có yêu cầu nghiêm ngặt về lượng nước trong suốt quá trình sinh trưởng, việc chủ động nguồn nước càng trở nên quan trọng. Nhận thấy phương pháp tưới truyền thống vừa tốn kém vừa gây lãng phí, ông Nông Văn Thạch (xã Xuân Phú, huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk) đã đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm cho 1,5ha sầu riêng. Trước đây, với diện tích vườn lớn, ông phải dành gần cả ngày để tưới nước thủ công. Sau khi lắp đặt khoảng 700 béc tưới phun mưa tại gốc, kết hợp hệ thống điều khiển từ xa, chỉ trong khoảng 3 giờ đồng hồ, toàn bộ vườn cây đã được tưới đều. Lượng nước sử dụng giảm từ 20-30% so với phương pháp cũ, đồng thời hạn chế xói mòn, giữ ẩm tốt cho đất và giúp người trồng chủ động hơn trong điều kiện khô hạn kéo dài.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan và nhu cầu nước cho sản xuất không ngừng gia tăng, nâng cao hiệu quả sử dụng nước không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà đã trở thành vấn đề chiến lược, gắn trực tiếp với an ninh lương thực, an ninh sinh kế và an ninh quốc gia. Thực tiễn triển khai cho thấy, các công nghệ tưới tiên tiến có thể giúp tiết kiệm từ 20 - 40% lượng nước, giảm công lao động, nâng cao năng suất và chất lượng nông sản, đồng thời giảm phát thải và tăng khả năng thích ứng với điều kiện khí hậu bất lợi. Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu cao, giá nông sản bấp bênh, cùng với khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ và tư vấn kỹ thuật còn hạn chế vẫn là những rào cản lớn khiến nhiều nông dân e ngại khi đầu tư.

Hệ thống tưới tiêu hiện đại được nhiều nông dân áp dụng tại đặc khu Lý Sơn

Làm chủ công nghệ, bỏ tâm lý chờ hỗ trợ

Theo một chuyên gia phân tích, diện tích áp dụng công nghệ tưới hiện đại chỉ chiếm khoảng 7,3% tổng diện tích cây trồng cạn, chủ yếu tại các mô hình điểm do Nhà nước hỗ trợ, chưa lan tỏa rộng. Nguyên nhân là việc triển khai chính sách còn thiếu kế hoạch cụ thể, tuyên truyền chưa giúp nông dân làm chủ công nghệ và còn tâm lý trông chờ vào hỗ trợ. Việc nhân rộng mô hình tưới tiên tiến còn gặp nhiều khó khăn do chi phí đầu tư hệ thống tưới cho cây trồng cạn còn cao, khoảng 50 - 60 triệu đồng/ha; giá nông sản bấp bênh khiến nông dân gặp khó; bảo quản thiết bị bất tiện do nương rẫy xa khu dân cư. Việc bố trí nguồn lực hỗ trợ vẫn còn khó khăn, nhận thức của người dân về phương thức tưới này vẫn hạn chế.

Thời gian tới, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi sẽ tham mưu lồng ghép chặt chẽ nguồn lực từ Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, chương trình phát triển nông nghiệp bền vững, nguồn vốn ODA và nguồn vốn tín dụng ưu đãi… nhằm hỗ trợ đầu tư hạ tầng tích trữ nước và hệ thống tưới tiên tiến cho cây trồng cạn chủ lực. Các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, nghiên cứu - thử nghiệm - trình diễn mô hình, cũng như cơ chế đặt hàng, hợp tác công - tư sẽ được nghiên cứu, đề xuất nhằm tạo động lực để doanh nghiệp đồng hành lâu dài với nông dân, không chỉ bán thiết bị mà còn cung cấp dịch vụ kỹ thuật, bảo trì, đào tạo. Ngoài ra, Cục sẽ thúc đẩy xây dựng cơ sở dữ liệu số về tưới tiên tiến, tích hợp với cơ sở dữ liệu ngành nông nghiệp; từng bước hình thành hệ thống quản lý, giám sát, đánh giá hiệu quả sử dụng nước trên quy mô vùng và quốc gia. Trong đó công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, cảm biến sẽ là công cụ hỗ trợ ra quyết định, giúp người nông dân tưới đúng - tưới đủ - tưới hiệu quả.

Bà Nguyễn Thị Thùy Anh, Giám đốc phụ trách Khu vực Tây Nguyên Công ty Khang Thịnh cho biết, để nhân rộng các mô hình tưới tiết kiệm và hiệu quả, cần kết hợp đồng bộ giữa công nghệ, dịch vụ và tri thức sử dụng, từ đó tạo ra giải pháp phù hợp với từng nhóm đối tượng nông dân. Do đó, việc nội địa hóa phụ tùng, vật tư, dịch vụ lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng sẽ giúp giảm chi phí, tăng khả năng tiếp cận và nâng cao tính chủ động cho người dân. Đặc biệt, đối với các nhóm yếu thế như hộ nghèo, cận nghèo, phụ nữ làm chủ sinh kế và đồng bào dân tộc thiểu số, cần ưu tiên các thiết bị đơn giản, chi phí thấp, dễ vận hành, đi kèm với đào tạo và hướng dẫn kỹ thuật phù hợp, qua đó từng bước đưa công nghệ tưới tiên tiến trở thành một phần của sản xuất nông nghiệp bền vững.