Định hình lộ trình phát triển bền vững cho Đồng bằng sông Cửu Long

Gần 1,7 triệu người di cư để tìm kiếm sinh kế ổn định hơn

Dựa trên các dữ liệu cập nhật về hộ gia đình và thị trường lao động, báo cáo làm rõ cách thức để ĐBSCL vừa thích ứng, vừa giữ vững vai trò là vựa nông sản của cả nước, đồng thời nâng cao năng suất, gia tăng giá trị và bắt kịp đà chuyển đổi kinh tế chung của Việt Nam.

Bà Mariam J. Sherman, Giám đốc phụ trách Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, nhận định: "Trước quy mô của những tổn thương về môi trường mà khu vực đang đối mặt, câu hỏi đặt ra không còn là có cần thích ứng hay không, mà là thích ứng như thế nào. Đầu tư công cần tìm được điểm cân bằng giữa việc bảo vệ đất đai và cơ sở hạ tầng – vốn thiết yếu cho sinh kế địa phương – với việc trang bị kỹ năng, tăng cường khả năng chống chịu và hỗ trợ người dân nắm bắt cơ hội trong một tương lai đầy biến động."

Từ năm 2018, hạn hán và xâm nhập mặn liên tiếp, cùng với lũ lụt và nắng nóng cực đoan ngày càng thường xuyên, đã làm giảm thu nhập từ nông nghiệp trên toàn vùng. Thực trạng này đã khiến gần 1,7 triệu người dân di cư trong thập kỷ qua để tìm kiếm sinh kế ổn định hơn. Tuy nhiên, báo cáo cho thấy chỉ riêng việc di cư thường không đủ để giúp họ chống đỡ các cú sốc kinh tế. Dù khoảng 14% hộ gia đình tại ĐBSCL có thành viên đi làm ăn xa, nhưng chỉ 58% trong số đó nhận được tiền gửi về. Đáng chú ý, gần một nửa số khoản tiền này có giá trị dưới 5 triệu đồng mỗi năm – mức không đủ để giúp các hộ gia đình thoát nghèo theo chuẩn quốc gia.

Đồng thời, vị thế kinh tế của vùng cũng đang suy giảm: tỷ trọng đóng góp vào GDP cả nước đã giảm từ gần 20% trước năm 2000 xuống còn 12,4% vào năm 2024. Năm 2023, khu vực này chỉ thu hút được 3% tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Việt Nam.

Để chuẩn bị cho cộng đồng nơi đây trước một tương lai nhiều biến động, báo cáo cho rằng chính sách phát triển cần chú trọng vào yếu tố con người cũng như yếu tố địa lý. Điều này đồng nghĩa với việc đầu tư vào giáo dục, kỹ năng và khả năng dịch chuyển lao động, giúp người dân thích ứng và phát triển thịnh vượng dù họ chọn ở lại Đồng bằng hay tìm kiếm cơ hội ở nơi khác.

Các trụ cột trong lộ trình hành động phía trước (Nguồn: Báo cáo của WB)

Năm lĩnh vực hành động ưu tiên

Báo cáo đề xuất năm lĩnh vực hành động ưu tiên:

Thứ nhất, đầu tư vào giáo dục và phát triển kỹ năng để người lao động, đặc biệt là giới trẻ, có thể tiếp cận các công việc có giá trị cao hơn. Khi vai trò của sản xuất nông nghiệp giảm dần và xu hướng di cư tăng lên, giáo dục cần trang bị cho thanh thiếu niên và người trưởng thành phát triển các kỹ năng cần thiết để thích ứng. Nguồn nhân lực có trình độ giáo dục cao hơn, có khả năng dịch chuyển tốt hơn sẽ không chỉ mang lại lợi ích cho ĐBSCL nói riêng, mà còn cho sự phát triển quốc gia nói chung. Giáo dục là tài sản có thể mang theo của mỗi người lao động, giúp họ thích ứng và thăng tiến trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Thứ hai, chuyển đổi ngành nông nghiệp theo hướng giảm thâm dụng lao động, có khả năng chống chịu và giá trị cao hơn. Ngành nông nghiệp của vùng phải thích ứng khi lao động nông nghiệp giảm, rủi ro khí hậu ngày càng tăng và nhu cầu phát triển kinh tế đang có nhiều thay đổi. Mô hình canh tác nông nghiệp truyền thống không còn phù hợp triển khai ở quy mô lớn.

Quá trình chuyển đổi này đòi hỏi việc thực hành nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, đa dạng hóa cây trồng, áp dụng hệ thống tưới tiêu hiện đại và tăng cường ứng dụng công nghệ số. Mục tiêu không chỉ là duy trì nông nghiệp, mà còn là “chuẩn bị cho tương lai” để ngành sản xuất này tiếp tục hỗ trợ sinh kế cho những người ở lại và mang đến cơ hội cho người có mong muốn di cư trở lại làm việc trong vùng ĐBSCL.

Thứ ba, nâng cấp cơ sở hạ tầng địa phương nhằm thu hút đầu tư, cải thiện kết nối và giảm chi phí cho nông dân. Cần thay đổi cả về ưu tiên lẫn quy mô trong việc tăng cường cơ sở hạ tầng vùng ĐBSCL. Trong đó nâng cấp đường giao thông, cầu cảng là yếu tố then chốt để giảm thiểu tình trạng tắc nghẽn, cắt giảm chi phí logistics và tăng cường kết nối vùng với chuỗi giá trị trong nước và toàn cầu. Đầu tư vào hệ thống đường thủy nội địa có thể mở ra phương thức vận tải sạch hơn, an toàn hơn và rẻ hơn, đặc biệt là với xuất khẩu gạo và hải sản. Hạ tầng năng lượng ổn định và hạ tầng số cũng đóng vai trò quan trọng, giúp thu hút các ngành công nghiệp mới và cho phép nông dân, doanh nghiệp nhỏ áp dụng các công cụ hiện đại.

Tăng cường kết nối sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí và mở rộng kinh doanh, đồng thời tăng cường cơ hội cho người lao động và doanh nhân. Đầu tư cơ sở hạ tầng thông minh theo hướng tích hợp, đa dạng giúp kiến tạo nền tảng để ĐBSCL phát triển bao trùm, cạnh tranh hơn trong tương lai.

Thứ tư, hỗ trợ di cư an toàn và tự nguyện như một lựa chọn cho những người tìm kiếm cơ hội ở các vùng khác. Di dời đến khu vực an toàn gần nơi ở ban đầu giúp người dân duy trì nguồn thu nhập nhưng các cú sốc nghiêm trọng ngày càng đòi hỏi phải di dời đến những khu vực tái định cư xa hơn - kèm theo với yêu cầu hỗ trợ có mục tiêu, đào tạo nghề, dịch vụ hội nhập.

Sự tham gia của cộng đồng và các kênh hỗ trợ tiếp cận dịch vụ - thông qua hệ thống đăng ký được cải thiện và hỗ trợ tài chính - sẽ là chìa khóa để đảm bảo di cư an toàn, hiệu quả, tôn trọng các quyền lợi của người di cư. Tăng cường di cư như một chiến lược thích ứng, kèm theo hỗ trợ hiệu quả, là yếu tố cần thiết để bảo vệ hộ gia đình dễ bị tổn thương và quản lý thay đổi nhân khẩu học.

Thứ năm, xây dựng hệ thống an sinh xã hội linh hoạt hơn để hỗ trợ người dân chịu ảnh hưởng bởi các cú sốc, đặc biệt là những người không thể hoặc không muốn di cư. Để giảm mức độ dễ bị tổn thương, hệ thống an sinh xã hội cần phát triển thành một hệ thống bao trùm, phản ứng nhanh, giảm thiểu tình trạng nghèo kinh niên và nghèo do các cú sốc. Điều này đòi hỏi phải mở rộng phạm vi bao phủ sang nhóm lao động phi chính thức và hộ không có đất, đơn giản hóa quy trình cung cấp an sinh xã hội thông qua nền tảng số và liên kết hệ thống cảnh báo sớm với cơ sở dữ liệu an sinh xã hội để ứng phó nhanh hơn. Khi xác định mục tiêu hiệu quả hơn, nguồn tài chính có thể mở rộng và hạ tầng số, hệ thống an sinh xã hội có thể trở thành công cụ đắc lực hỗ trợ thích ứng với biến đổi khí hậu và hội nhập kinh tế dài hạn ở vùng ĐBSCL.