Doanh nghiệp cần tăng tốc chuyển đổi kép để "giữ chỗ" trong chuỗi giá trị

Doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số gắn với sản xuất xanh nhằm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh

Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường, phát thải và minh bạch dữ liệu ngày càng trở thành “giấy thông hành” của hàng hóa trên thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam đang đối diện áp lực chuyển đổi chưa từng có. Câu hỏi đặt ra không còn là “có chuyển đổi hay không”, mà là chuyển đổi theo hướng nào để tiếp tục tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Động lực này càng trở nên rõ nét khi Cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, trong khi yêu cầu phát triển bền vững ngày càng trở thành tiêu chí cốt lõi. Theo Ths. Phạm Thị Trúc Hoa Quỳnh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), sự kết hợp giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang trở thành xu hướng tất yếu trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp Việt.

Về bản chất, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh có mục tiêu khác nhau nhưng đang hội tụ trong thực tiễn quản trị. Nếu chuyển đổi số tập trung vào ứng dụng công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) hay điện toán đám mây (Cloud Computing) nhằm tối ưu hóa hoạt động sản xuất - kinh doanh, thì chuyển đổi xanh hướng tới giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển bền vững. Khi được tích hợp, hai quá trình chuyển đổi này không chỉ bổ trợ mà còn thúc đẩy lẫn nhau, trong đó công nghệ số đóng vai trò là nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu môi trường.

Đáng chú ý, quá trình chuyển đổi này không còn dừng lại ở mức khuyến khích, mà đang dần trở thành yêu cầu bắt buộc. Áp lực lớn nhất đến từ những thay đổi mang tính cấu trúc của môi trường kinh doanh toàn cầu. Các cam kết về biến đổi khí hậu, mục tiêu phát thải ròng bằng 0, cùng với sự xuất hiện của các công cụ như thuế carbon hay cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang buộc doanh nghiệp phải thay đổi mô hình sản xuất nếu không muốn mất lợi thế cạnh tranh.

Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội và quản trị) ngày càng trở thành điều kiện quan trọng trong đầu tư và thương mại quốc tế. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ cải thiện hiệu quả sản xuất, mà còn phải minh bạch hóa thông tin, nâng cao trách nhiệm xã hội và năng lực quản trị.

Giữa dòng chảy đó, dòng vốn cũng đang dịch chuyển theo hướng “xanh hóa”. Các tổ chức tài chính ngày càng ưu tiên các dự án thân thiện môi trường, trong khi những doanh nghiệp không đáp ứng tiêu chí ESG sẽ gặp khó khăn trong tiếp cận vốn hoặc phải chịu chi phí tài chính cao hơn. Như vậy, chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện trách nhiệm xã hội, mà đã gắn trực tiếp với khả năng huy động nguồn lực và duy trì hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành nền tảng không thể thiếu. Việc đo lường phát thải, truy xuất nguồn gốc hay đáp ứng yêu cầu minh bạch dữ liệu đều cần hệ thống công nghệ và quản trị hiện đại. Điều này tạo nên mối quan hệ cộng sinh giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, giai đoạn 2021 - 2025 đã đánh dấu bước khởi động quan trọng của tiến trình chuyển đổi kép. Nhận thức của doanh nghiệp về vai trò của công nghệ và phát triển bền vững được nâng cao rõ rệt. Khoảng 60% doanh nghiệp đã ứng dụng công nghệ số ở mức cơ bản, 20% có chiến lược chuyển đổi số rõ ràng, nhưng chỉ khoảng 5% đạt mức chuyển đổi toàn diện.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh vẫn còn nhiều dư địa. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy, khoảng 40% doanh nghiệp quan tâm đến tiêu chuẩn ESG, song chỉ 10% triển khai mô hình sản xuất xanh quy mô lớn. Điều này phản ánh khoảng cách đáng kể giữa nhận thức và hành động.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi hiện vẫn đối mặt nhiều thách thức. Phần lớn doanh nghiệp mới dừng ở mức số hóa cơ bản, trong khi tiến trình xanh hóa diễn ra chậm và thiếu đồng đều. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm tới 97% tổng số doanh nghiệp, đang gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, nhân lực và mô hình triển khai phù hợp.

Ngoài ra, việc thiếu các mô hình tích hợp giữa công nghệ số và giải pháp xanh khiến doanh nghiệp lúng túng trong quá trình triển khai. Áp lực từ các tiêu chuẩn quốc tế như ESG hay CBAM càng làm gia tăng thách thức, nhất là với doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo chuyên gia Hà Phan Kim Nguyệt, Giám đốc điều hành UPGREEN Việt Nam, dù hơn 76% doanh nghiệp đã tích hợp yếu tố môi trường, nhưng vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa cam kết và thực thi, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ “tẩy xanh” do thiếu hệ thống dữ liệu và đo lường. Để khắc phục, cần tập trung vào hai trụ cột như: Thiết kế tuần hoàn nhằm tái cấu trúc vòng đời sản phẩm và truy xuất số để minh bạch hóa dữ liệu môi trường. Sự kết hợp này giúp doanh nghiệp chuyển từ “tiếp thị bền vững” sang “chứng minh bền vững” bằng các chỉ số cụ thể.

Nhìn về giai đoạn 2026 - 2030, đây được xác định là thời kỳ tăng tốc của chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Việc hoàn thiện khung pháp lý, phát triển thị trường tài chính xanh, xây dựng thị trường carbon, cùng với đầu tư vào hạ tầng số và năng lượng tái tạo sẽ đóng vai trò then chốt.

Khi các tiêu chuẩn thị trường, dòng vốn và chính sách cùng hội tụ theo hướng minh bạch và bền vững, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh không chỉ là giải pháp thích ứng, mà còn là chìa khóa nâng cao năng lực cạnh tranh. Đây sẽ là yếu tố quyết định vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu trong những năm tới.