Doanh nghiệp tăng tốc ứng dụng AI, giá trị kinh tế vẫn là ‘bài toán khó’

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo thông tin từ CIO Vietnam Survey 2026 do cộng đồng CIO Việt Nam và EY Việt Nam công bố, gần 75% doanh nghiệp được khảo sát đã bắt đầu thử nghiệm hoặc triển khai AI ở các cấp độ khác nhau. Hơn 81% cho biết AI giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao năng suất làm việc.

Những con số trên cho thấy AI đã vượt qua giai đoạn công nghệ mang tính thử nghiệm. Từ văn phòng, chăm sóc khách hàng, phân tích dữ liệu đến tự động hóa quy trình, AI đang dần trở thành một phần trong hoạt động thường nhật của doanh nghiệp. Nhưng khi câu hỏi được đặt ở cấp độ khó hơn đó là AI thực sự tạo ra bao nhiêu giá trị cho doanh nghiệp thì bức tranh lại khác hẳn.

Chỉ 6,3% doanh nghiệp cho biết đã chứng minh được giá trị tài chính rõ ràng ở cấp độ danh mục AI, thông qua tác động có thể đo lường đến doanh thu, chi phí, lợi nhuận hoặc các chỉ tiêu kinh doanh khác.

Khoảng cách giữa hơn 81% doanh nghiệp cảm nhận được hiệu quả năng suất và chỉ 6,3% chứng minh được giá trị tài chính là một tín hiệu đáng suy nghĩ. Nó cho thấy bài toán AI của doanh nghiệp Việt Nam không còn đơn giản là “có ứng dụng hay không” mà đang chuyển sang câu hỏi thực tế hơn là AI tạo ra giá trị gì và giá trị đó được đo bằng tiền như thế nào?

Một nhân viên sử dụng AI để hoàn thành báo cáo trong hai giờ thay vì bốn giờ rõ ràng là đang cải thiện về năng suất. Một bộ phận chăm sóc khách hàng sử dụng AI để xử lý hàng nghìn yêu cầu với thời gian nhanh hơn cũng tạo ra hiệu quả vận hành. Nhưng hiệu quả vận hành chưa chắc đã trở thành hiệu quả tài chính.

Ông Thái Hữu Lý, Trưởng phòng Phát triển tên miền Trung tâm Internet Việt Nam chia sẻ, nếu thời gian được tiết kiệm không thể chuyển thành thêm sản lượng, thêm khách hàng, doanh thu cao hơn hoặc chi phí nhân sự thấp hơn, giá trị kinh tế cuối cùng vẫn chưa được xác lập. Đây chính là điểm dễ bị bỏ qua trong cuộc chạy đua AI hiện nay. Doanh nghiệp có thể nhanh chóng mua công cụ, mở quyền truy cập cho nhân viên, đưa chatbot vào website hay thử nghiệm AI agent, nhưng tất cả mới chỉ là đầu vào của quá trình chuyển đổi. Đầu ra phải được trả lời bằng những con số của hoạt động kinh doanh.

Cụ thể, AI giúp giảm bao nhiêu chi phí trên mỗi đơn hàng? Tăng tỷ lệ chuyển đổi thêm bao nhiêu phần trăm? Rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường bao nhiêu ngày? Giảm tỷ lệ lỗi bao nhiêu? Tăng doanh thu trên mỗi nhân viên ra sao? Hay quan trọng hơn, lợi nhuận tăng thêm bao nhiêu sau khi trừ toàn bộ chi phí đầu tư, tích hợp, dữ liệu, đào tạo và vận hành hệ thống AI?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, doanh nghiệp mới chỉ chứng minh được rằng AI “hữu ích” chứ chưa chứng minh được AI “sinh lời”.

Theo ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tập đoàn CMC, nguyên nhân khiến khoảng cách giữa ứng dụng và giá trị tài chính còn lớn là doanh nghiệp thường nhìn thấy phần nổi của chi phí AI, trong khi phần chìm phức tạp hơn nhiều. Chi phí mua hoặc thuê một công cụ AI có thể không lớn. Nhưng để AI hoạt động hiệu quả trong một doanh nghiệp, cần có dữ liệu đủ tốt, hạ tầng phù hợp, khả năng tích hợp với các hệ thống hiện hữu, cơ chế bảo mật, quản trị dữ liệu, đào tạo nhân sự và quy trình kiểm soát kết quả.

Đặc biệt, với những doanh nghiệp có dữ liệu phân tán, thiếu chuẩn hóa hoặc quy trình kinh doanh chưa được số hóa đầy đủ, việc đưa AI vào đôi khi chỉ tạo thêm một lớp công nghệ trên nền tảng vận hành cũ. Khi đó, AI có thể làm một công việc nhanh hơn nhưng chưa chắc làm cho cả chuỗi giá trị tốt hơn.

Điểm đáng chú ý là mục tiêu đầu tư công nghệ của doanh nghiệp cũng đang thay đổi. Theo khảo sát của CIO Vietnam 2026, 78,4% CIO coi tăng doanh thu và tạo ra mô hình kinh doanh mới là những ưu tiên công nghệ hàng đầu. Đây có thể là bước chuyển quan trọng.

Nếu AI chỉ được dùng để viết văn bản, tổng hợp tài liệu, tạo báo cáo hay hỗ trợ một số công việc hành chính, giá trị tạo ra chủ yếu nằm ở tiết kiệm thời gian. Nhưng nếu AI được tích hợp vào dự báo nhu cầu, quản trị chuỗi cung ứng, định giá, cá nhân hóa sản phẩm, bán hàng, phát triển sản phẩm mới hay chăm sóc khách hàng, công nghệ này có thể tác động trực tiếp đến doanh thu và biên lợi nhuận.

Nói cách khác, giá trị lớn nhất của AI không nhất thiết nằm ở việc làm công việc cũ nhanh hơn, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp làm những việc trước đây chưa thể làm hoặc tạo ra mô hình kinh doanh mới.

Vấn đề đặt ra với doanh nghiệp Việt Nam lúc này không phải là chậm ứng dụng AI. Ngược lại, tốc độ ứng dụng đang tăng rất nhanh. Điều cần tránh là biến AI thành một cuộc đua về số lượng công cụ được triển khai hay số nhân viên được cấp quyền sử dụng.

Một doanh nghiệp có thể có hàng trăm nhân viên sử dụng AI mỗi ngày nhưng vẫn chưa tạo ra thay đổi đáng kể trong mô hình kinh doanh. Ngược lại, một doanh nghiệp chỉ sử dụng một vài ứng dụng AI nhưng đặt đúng vào điểm nghẽn của chuỗi giá trị lại có thể tạo ra tác động lớn hơn. Vì vậy, quản trị AI cần bắt đầu từ bài toán kinh doanh, thay vì bắt đầu từ công nghệ.

Mỗi dự án AI cần có mục tiêu rõ ràng, chỉ số đầu ra và thời hạn đánh giá. Doanh nghiệp cần xác định được trước khi đầu tư rằng công nghệ này nhằm tăng doanh thu, giảm chi phí, nâng năng suất hay tạo ra một sản phẩm mới. Sau đó mới lựa chọn mô hình, dữ liệu và nền tảng phù hợp. AI cũng cần được nhìn như một khoản đầu tư có yêu cầu về hiệu quả vốn, chứ không phải một khoản chi cho đổi mới sáng tạo đơn thuần.

Từ “dùng AI” đến “tạo giá trị từ AI” không phải là một bước nhảy công nghệ mà là một cuộc thay đổi về quản trị. Khi AI trở thành công cụ phổ biến, lợi thế sẽ không còn thuộc về doanh nghiệp nào triển khai AI sớm nhất, mà thuộc về doanh nghiệp đo được giá trị tốt nhất, tích hợp AI sâu nhất vào hoạt động kinh doanh và biến năng suất công nghệ thành doanh thu, lợi nhuận và năng lực cạnh tranh thực sự, ông Nguyễn Trung Chính cho biết thêm.