Đưa tài sản công dôi dư vào khai thác hiệu quả

Tài sản công không chỉ là “tài sản để quản lý” mà là nguồn lực cần được vận hành hiệu quả, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội cụ thể

Từ “tài sản phân tán” đến nguồn lực tập trung

Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, bài toán xử lý trụ sở, công trình công dôi dư đang được các địa phương khẩn trương triển khai. Không chỉ là câu chuyện quản lý tài sản công, đây còn là phép thử đối với hiệu quả sử dụng nguồn lực và thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong giai đoạn mới.

Theo Bộ Tài chính, sau gần một năm thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cả nước đã hoàn thành xử lý bước đầu đối với hàng chục nghìn cơ sở nhà, đất công dôi dư. Đến nay, tổng số nhà, đất đã hoàn thành xử lý bước 1 là 26.447 cơ sở; trong đó có 8.155 cơ sở đã hoàn thành xử lý hoặc được đưa vào khai thác, sử dụng. Đáng chú ý, một nguồn lực cơ sở vật chất quy mô lớn đang được chuyển đổi công năng để ưu tiên phục vụ các dịch vụ công thiết yếu cho người dân, qua đó tiết kiệm được khoảng 30.000 tỷ đồng từ việc không phải bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Đơn cử, trụ sở UBND quận Bắc Từ Liêm (trước đây) đã được chuyển đổi công năng thành Bệnh viện Lão khoa Hà Nội. Trong khi đó, trụ sở UBND quận Cầu Giấy (cũ) được sử dụng phục vụ lĩnh vực giáo dục. Trong khi đó, tại Bắc Ninh, địa phương có tốc độ đô thị hóa và phát triển công nghiệp nhanh, việc rà soát quỹ nhà, đất dôi dư sau sắp xếp cũng đang được triển khai đồng bộ nhằm tạo quỹ đất sạch phục vụ mở rộng hạ tầng công nghiệp và dịch vụ đô thị. Một số cơ sở hành chính cũ được nghiên cứu chuyển đổi công năng để phục vụ thiết chế văn hóa, giáo dục cộng đồng.

Nhiều quỹ đất nhỏ lẻ trước đây nay cũng đã được các địa phương gom thành các khu đất có quy mô lớn hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho quy hoạch tổng thể và khai thác hiệu quả hơn trong dài hạn. Đây là điều rất khó thực hiện trong mô hình quản lý cũ, khi tài sản công bị phân tán theo từng cấp hành chính, từng cơ quan quản lý riêng lẻ.

Theo các chuyên gia, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ tạo ra thay đổi về tổ chức bộ máy mà còn mở ra cơ hội tái cơ cấu nguồn lực tài sản công theo hướng bài bản và hiệu quả hơn. Quan trọng hơn, việc tập trung đầu mối quản lý còn giúp hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún vốn là một trong những nguyên nhân làm gia tăng áp lực cho ngân sách trong nhiều năm qua. Khi quỹ tài sản được tổ chức lại theo hướng tập trung, địa phương có thêm dư địa để bố trí nguồn lực cho các công trình thiết yếu thay vì tiếp tục đầu tư mới trụ sở hành chính. Đây cũng là cơ hội để hình thành tư duy quản trị tài sản công hiện đại hơn, trong đó tài sản công không chỉ là “tài sản để quản lý” mà là nguồn lực cần được vận hành hiệu quả, tạo ra giá trị kinh tế - xã hội cụ thể.

Phối hợp sẽ làm được những điều rất khó

Để có được hiệu ứng tích cực này, ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính), quá trình xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư do sáp nhập đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy được chia thành 3 giai đoạn.

Giai đoạn đầu là trước khi sắp xếp tổ chức bộ máy, các cơ quan, đơn vị phải tiến hành kiểm kê, rà soát toàn bộ tài sản, xây dựng phương án đối với từng cơ sở nhà, đất, xác định cơ sở nào tiếp tục sử dụng, cơ sở nào điều chuyển, chuyển giao hoặc xử lý theo hình thức khác.

Giai đoạn thứ hai là khi bộ máy mới bắt đầu vận hành. Yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm cơ sở vật chất để chính quyền hoạt động thông suốt, cung cấp dịch vụ công cho người dân, doanh nghiệp, không để gián đoạn việc giải quyết thủ tục hành chính.

Hiện nay, ông Thịnh cho biết, chúng ta đang ở giai đoạn 3, tức là tiếp tục rà soát lại toàn bộ tài sản sau sắp xếp. Những tài sản tiếp tục sử dụng thì phải rà soát theo quy định về tiêu chuẩn, định mức. Còn những cơ sở dôi dư thì phải xử lý và đưa vào khai thác. Hiện cả nước vẫn còn 11.423 cơ sở nhà, đất dôi dư chuyển giao về địa phương chưa hoàn thành xử lý hoặc chưa đưa vào khai thác triệt để. Các bộ, cơ quan trung ương cũng còn 702 cơ sở chưa xử lý xong.

Bên cạnh đó, quá trình xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư cũng đang đối mặt với không ít điểm nghẽn. Một số địa phương chưa hoàn thiện đầy đủ cơ chế phân cấp quản lý tài sản công, tiêu chuẩn định mức sử dụng tài sản hoặc phương án xử lý sau sắp xếp. Việc thiếu đồng bộ về quy hoạch, thủ tục đất đai cũng khiến tiến độ khai thác quỹ nhà, đất tại nhiều nơi còn chậm. Đặc biệt, ở không ít địa phương, việc xử lý tài sản dôi dư vẫn chủ yếu dừng ở khâu kiểm kê, lập phương án mà chưa thực sự gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội hoặc nhu cầu khai thác cụ thể.

Kết quả này dẫn theo một nghịch lí. Ông Nguyễn Tân Thịnh phân tích, cơ chế, chính sách và các văn bản hướng dẫn của Trung ương đã được điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung để phù hợp với mô hình tổ chức mới. Tuy nhiên, kết quả xử lý giữa các địa phương vẫn có sự khác biệt đáng kể. Cùng một khuôn khổ pháp lý nhưng có địa phương xử lý rất nhanh, có địa phương vẫn còn nhiều cơ sở tồn đọng, kể cả các địa phương có điều kiện tương đồng. Điều đó cho thấy yếu tố quyết định nằm ở cách tổ chức thực hiện.

Để hoàn thành việc xử lý, sắp xếp, sử dụng tài sản công, trụ sở dôi dư trong quý II/2026, Bộ Tài chính đã xây dựng dự thảo Nghị quyết đặc thù về cơ chế đẩy nhanh tiến độ khai thác, xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư để trình Chính phủ xem xét, quyết định. Tinh thần xuyên suốt của dự thảo là tăng phân cấp, rút ngắn thủ tục, đơn giản hóa quy trình nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc quản lý chặt chẽ tài sản công. Định hướng mới không chỉ tập trung vào bảo toàn tài sản trên hồ sơ mà đặt trọng tâm vào hiệu quả khai thác thực tế và khả năng nhanh chóng đưa tài sản quay trở lại phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Các chuyên gia nhận định, điểm chung của các địa phương làm tốt là có sự vào cuộc rất quyết liệt của cấp ủy, chính quyền địa phương và huy động được cả hệ thống chính trị tham gia. Bởi xử lý tài sản công không phải riêng ngành tài chính làm được, mà liên quan tới quy hoạch, đất đai, xây dựng, giáo dục, y tế... nên phải có nhiều cơ quan cùng phối hợp. Nhiều lãnh đạo địa phương vào cuộc rất sát. Có nơi, lãnh đạo UBND tỉnh trực tiếp xuống hiện trường, xem bản đồ, kiểm tra thực tế rồi quyết định ngay phương án tại hiện trường nên tiến độ xử lý rất nhanh.