Giải mã mật danh B.29

Đồng chí Lữ Minh Châu - Tổng giám đốc NHNN Việt Nam giai đoạn 1986-1989 (mất năm 2016) cùng hình ảnh các cán bộ tham gia B.29 và kỷ vật

Huyết mạch tiền tệ giữa mưa bom bão đạn

Từ cuối năm 1960, cách mạng miền Nam chuyển mạnh sang giai đoạn đẩy mạnh đấu tranh vũ trang trên quy mô lớn. Để đáp ứng những nhu cầu bức thiết nguồn lực hậu cần khổng lồ ngay tại chỗ, Bộ Chính trị đã quyết định phải chi viện bằng tiền mặt ngoại tệ vào Nam. Giai đoạn đầu của cuộc chi viện tài chính được thực hiện bằng phương thức vận chuyển tiền mặt (gọi tắt là AM) vô cùng thô sơ và thấm đẫm mồ hôi, máu và nước mắt. Những hòm “đạn dược” mang sức mạnh tài chính này được trà trộn, để lẫn với hàng vạn tấn hàng hóa. Người vận chuyển, người giao nhận hoàn toàn không hề hay biết. Mỗi đợt hàng chi viện là hàng chục chiếc xe tải ầm ì vượt núi, xuyên rừng, nhưng chỉ duy nhất một chiếc xe mang thùng tiền.

Những năm tháng ấy, con đường vận chuyển là một dải ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Dọc dải Trường Sơn - đường mòn Hồ Chí Minh, đế quốc Mỹ điên cuồng trút xuống những trận mưa bom, bão đạn liên tục nhằm chặt đứt tuyến hậu cần của ta. Máu xương của bao lớp cán bộ, chiến sĩ đã đổ xuống để bảo vệ tiền của Đảng, Chính phủ. Tính đến cuối năm 1964, gần 4 triệu đôla Mỹ (USD) đã bị bom đạn địch biến thành tro bụi trên đường vào chiến trường. Mất mát to lớn này đặt ra một bài toán mang tính sinh tử: Nhu cầu chi viện tiền ngày càng cấp thiết để tạo thế và lực cho cách mạng, đòi hỏi thời gian lưu chuyển phải được rút ngắn một cách đột phá, từ hàng tháng trời xuống chỉ còn tính bằng ngày, bằng giờ.

Dưới nghệ thuật chỉ đạo sáng tạo và nhãn quan chiến lược sắc bén của Đảng, một bước ngoặt lịch sử đã mở ra, Bộ Chính trị quyết định phải thay đổi phương thức chi viện tài chính, tạo sức mạnh tổng hợp đánh thắng kẻ thù. Tháng 4/1965, Phó Thủ tướng Phạm Hùng - Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng lúc bấy giờ trực tiếp phụ trách và chỉ đạo, NHNN Việt Nam đã thành lập một tổ chức tuyệt mật ngay trong Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) - đó là “Quỹ ngoại tệ đặc biệt” mang mật danh B.29. Tổ chức mang danh nghĩa là Cục Ngoại hối của Ngân hàng Quốc gia Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hội tụ đủ mọi điều kiện tư cách pháp nhân để thực hiện các thủ tục hối đoái hợp pháp. Thế nhưng trên thực tế, B.29 lại không phải là một đơn vị thông thường trong hệ thống NHNN; sự tồn tại của nó là vô cùng bí mật.

Quỹ B.29 tồn tại và hoạt động như một “Ngân hàng Ngoại hối đặc biệt”. Tổ chức của B.29 được xây dựng cực kỳ tinh gọn, hoạt động hoàn toàn theo nguyên tắc đơn tuyến và đặt yêu cầu bảo mật lên mức tối đa. Tất cả cán bộ được tuyển chọn vào đều là những đảng viên kiên trung nhất, lập thành một tổ Đảng thuộc Chi bộ Phòng Kế toán và Phòng Ngân quỹ (Liên chi bộ Cục Ngoại hối - Vietcombank), trực thuộc Đảng ủy cơ quan NHNN Trung ương. Người được tin tưởng giao phó trọng trách trực tiếp chỉ huy, điều hành mọi hoạt động của B.29 là ông Mai Hữu Ích - khi đó giữ chức vụ Phó Cục trưởng Cục Ngoại hối kiêm Phó giám đốc Vietcombank, đồng thời là Ủy viên Ban Viện trợ miền Nam. Hệ thống tổ chức đặc thù này hoạt động rất hiệu quả, sau này được vinh danh là một “binh chủng không súng đạn”, kiến tạo nên một trong 5 "đường mòn Hồ Chí Minh" - con đường tiền tệ huyền thoại góp phần quyết định vào thắng lợi thống nhất đất nước.

Dưới sự chèo lái của những nhà lãnh đạo xuất chúng, B.29 thực hiện 2 nhiệm vụ cốt lõi: Thứ nhất, tập trung mọi nguồn vốn ngoại tệ từ các nguồn viện trợ, ủng hộ của bạn bè quốc tế cho miền Nam vào “Quỹ đặc biệt”. Thứ hai, nắm vững tính chất từng nguồn vốn để xây dựng các phương án hối đoái, chi viện cho các chiến trường; đệ trình Trung ương phê duyệt, đảm bảo chi viện tài chính bằng ngoại tệ được tuyệt mật, an toàn và kịp thời nhất cho tiền tuyến trong mọi tình huống chiến tranh.

Quỹ ngoại tệ đặc biệt (B.29) và Ban Tài chính đặc biệt - Trung ương Cục miền Nam (N.2683) đón nhận Danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân

Kết hợp tài tình nghiệp vụ hối đoái

Để giải quyết bài toán rút ngắn thời gian và tránh tổn thất do vận chuyển, những cán bộ nòng cốt của B.29 đã tạo ra một “cuộc cách mạng” về nghiệp vụ ngân hàng ngay trong thời chiến. Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, đội ngũ B.29 gồm những con người có trình độ chuyên môn tài chính xuất sắc, thông thạo ngoại ngữ, được đào tạo bài bản từ Liên Xô, Trung Quốc, Pháp, kết hợp tài tình nghiệp vụ ngoại hối phổ thông với kỹ thuật quân sự và tình báo. Họ quyết định chuyển đổi từ phương thức vận chuyển tiền mặt (AM) đầy rủi ro, tốn kém sang phương thức chuyển khoản (FM) hiện đại và an toàn tuyệt đối. Nhờ bước đi táo bạo này, thời gian chuyển tiền từ quỹ đặc biệt B.29 ở Hà Nội vào Nam đã được rút ngắn một cách thần tốc: từ 30 ngày chông gai xuống chỉ còn 6 ngày và đỉnh điểm ở những giai đoạn sau, chỉ mất vỏn vẹn 30 phút.

Để triển khai chiến thuật này, một mạng lưới hối đoái quốc tế tinh vi đã được thiết lập. Trung tâm chuẩn bị tiền mặt được đặt tại thành phố Quảng Châu (Quảng Đông, Trung Quốc). Phía nước bạn Trung Quốc đã hỗ trợ ta thiết lập cơ sở tại các ngân hàng ở Hồng Kông. Tại đây, ông Mai Hữu Ích đã tận dụng mối quan hệ rất tốt với ông Trang Thế Bình (sau này là Tổng giám đốc Ngân hàng Trung Quốc - Bank of China - BOC tại Hồng Kông) để mở các tín dụng thư (L/C) phục vụ phát triển ngoại thương. Dưới vỏ bọc này, ông Trang Thế Bình đã tích cực giúp Việt Nam chuyển đổi USD sang tiền Sài Gòn và các biệt tệ khác. Mỗi phần việc trong đường dây hối đoái này đều mang một mật danh do cán bộ B.29 là ông Nguyễn Nhật Hồng trực tiếp điều hành, như: AZ là đổi USD sang tiền Sài Gòn, AK là đổi sang Kip Lào, AR là Riel Campuchia, và AB là đổi sang Baht Thái Lan.

Sau khi đổi thành công, các loại tiền được quản lý bởi 3 bộ phận đặc trách mang bí danh chung là “Anh Bảo”: BOC Hồng Kông, BOC Quảng Châu và B.29 tại Hà Nội. Điểm đặc biệt của hệ thống này là tính đơn tuyến tuyệt đối: những người ở các trung tâm này không bao giờ liên hệ trực tiếp, chưa từng biết mặt nhau và chỉ liên lạc bằng mật mã thông qua hệ thống cơ yếu của Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng. Người đóng vai trò “trung tâm của 3 trung tâm” tại Bắc Kinh là ông Lê Văn Châu (sau này là Phó Thống đốc NHNN) - một cán bộ biệt phái hải ngoại kiệt xuất, điều phối nhịp nhàng để tiền từ Hồng Kông chuyển về Quảng Châu, báo về Hà Nội cử người sang nhận, sau đó thực hiện chuyển khoản thẳng vào cơ sở tiếp nhận ở miền Nam.

Ở đầu cầu miền Nam, đón nhận dòng tiền từ B.29 là các cơ sở bí mật thuộc Trung ương Cục miền Nam, tiêu biểu là Ban Ngân khố Tín dụng R (C32) và Ban Tài chính đặc biệt mang phiên hiệu N.2683 do ông Mười Phi làm Trưởng ban. Bộ phận N.2683 đóng vai trò như một tổng kho quỹ, tiếp nhận, bảo quản và phân phối tiền mua vũ khí, thuốc men. Cách thức phối hợp giữa N.2683 và B.29 vô cùng mưu trí: N.2683 linh hoạt sử dụng vỏ bọc của các đại thương gia Sài Gòn làm đầu mối ứng trước tiền mặt tại chỗ cho cách mạng; sau đó, thông báo ra Bắc để B.29 thực hiện chuyển khoản hối đoái (FM) hoàn trả vào các tài khoản tại những ngân hàng nước ngoài.

Tại chiến trường thực địa, để tiền đến được tay các cơ sở, những cán bộ ngân hàng như đồng chí Lữ Minh Châu (cán bộ được đào tạo bài bản tại Liên Xô, nguyên Phó Trưởng ban N.2683) phải dấn thân vào hiểm nguy. Ông Châu cùng đồng đội sử dụng những chiếc xe máy phân khối lớn để vận chuyển tiền. Chiếc xe này có khả năng leo đèo, lội suối được các chiến sĩ điều khiển một cách điêu luyện. Họ hóa trang, ăn mặc như những con buôn sành sỏi, hòa mình vào sinh hoạt của dân chúng, chở hàng hóa ngụy trang giấu tiền bên trong để vượt qua hệ thống đồn bốt kiểm soát gắt gao của địch trong suốt giai đoạn 1965 - 1970.

Xe tải chở vũ khí đạn dược vào chiến trường miền Nam qua ngã ba Đồng Lộc, Can Lộc, Hà Tĩnh

Chiếc Honda cùng các chiến sĩ ngành Ngân hàng chuyển một khối lượng tiền lớn từ Phnom Penh đến vùng giải phóng của miền Nam Việt Nam

Đường bay tuyệt mật

Song song với đường bộ, đỉnh cao nghệ thuật hoạt động của “Binh chủng tiền” là việc mở ra tuyến đường hàng không quốc tế bí mật. Cuối năm 1966, ông Huỳnh Văn Đàng - một cán bộ tình báo tài ba đang hoạt động ở châu Âu được giao nhiệm vụ tuyệt mật: Thiết lập đường dây hàng không Hà Nội - Phnom Penh (Campuchia) để chuyển tiền bạc, tài liệu và đưa đón cán bộ chi viện miền Nam. Ông Đàng được tạo vỏ bọc hoàn hảo với tên mới Huỳnh Thanh mang chức danh Bí thư thứ 2 của Đại sứ quán Việt Nam tại Phnom Penh phụ trách Lãnh sự Việt kiều. Bằng nhãn quan ngoại giao sắc sảo, ông nhanh chóng tiếp cận giới tinh hoa Campuchia, đặc biệt là Đại tướng Lon Nol, Bộ trưởng Quốc phòng - người sẵn sàng cấp “công vụ lệnh” và các phương tiện để các "nhà buôn" Việt Nam thoải mái vận chuyển vũ khí, súng đạn từ Phnom Penh thẳng tiến vào căn cứ Trung ương Cục (R). Thế là từ đó, một hành lang hối đoái trên không hình thành.

Cứ mỗi quý, Huỳnh Thanh lại bay về Hà Nội “họp”. Khi trở lại, hành lý của ông luôn có thêm một chiếc vali chứa trĩu nặng 2 triệu USD tiền mặt, do đích thân ông Nguyễn Nhật Hồng từ bộ phận B.29 chuẩn bị. Với hộ chiếu ngoại giao quyền lực, Huỳnh Thanh ung dung xách vali tiền lên chuyên cơ DC8 của hãng Air France bay theo lộ trình Hà Nội - Quảng Châu - Phnom Penh. Tại sân bay Pochentong, vali tiền vượt qua mọi rào cản hải quan, được đưa thẳng lên xe Đại sứ quán và cất giấu vào một chiếc két sắt đặc biệt. Từ chiếc két sắt này, những điệp viên sẽ bí mật chuyển tiền cho Ban Kinh tài Trung ương Cục, đưa nguồn tài chính sống còn cho quân và dân miền Nam đánh Mỹ. Không dừng lại ở việc vận chuyển tiền, dưới sự hỗ trợ của Tham tán Đại sứ quán Trung Quốc Sun Hao, Huỳnh Thanh còn thiết kế ra và thực hiện thành công kế hoạch dùng đường dây này để đưa đón các lãnh đạo cấp cao của Đảng vào Nam. Đến năm 1970, khi xảy ra biến động chính trị tại Campuchia, tuyến đường này buộc phải khép lại. Dù vậy, các phương thức hối đoái của B.29 vẫn vận hành bền bỉ đến tận ngày toàn thắng năm 1975.

Bản hùng ca bất tử của ngành Ngân hàng

Cho tới ngày nay, nhiều người vẫn chưa thể hiểu nổi, bằng cách nào mà chỉ với một số lượng nhân sự vô cùng ít ỏi, máy móc thô sơ, “Binh chủng tiền” lại làm nên một kỷ lục “vô tiền khoáng hậu” như vậy. Trong suốt 10 năm (1965-1975), B.29 cùng mạng lưới của mình đã cung ứng, hối đoái và chi viện cho chiến trường miền Nam khoảng 1 tỷ USD, cùng hàng tỷ tiền Sài Gòn và hàng trăm triệu tiền Campuchia, Kíp Lào, Baht Thái Lan. Tất cả số tài sản khổng lồ ấy đều được vận chuyển, bảo quản an toàn tuyệt đối, cấp phát không thiếu một xu và lại còn được nhân lên từ lãi kinh doanh tiền tệ.

Nét độc đáo của tổ chức này là ở chỗ, lấy cái công khai làm bình phong cho cái bí mật. Để làm nên phép màu ấy, thanh xuân, xương máu và sinh mạng của biết bao cán bộ chiến sĩ ngân hàng đã vĩnh viễn hòa vào lòng đất mẹ. Họ đến và đi trong lặng lẽ, hy sinh thầm lặng để đổi lấy độc lập, tự do cho Tổ quốc. Với đội ngũ cán bộ bản lĩnh, trí tuệ, các chiến sĩ ngành Ngân hàng đã xuất sắc đảm bảo dòng huyết mạch tài chính lưu thông không ngừng nghỉ, chuyển tải tấm lòng của nhân dân yêu chuộng hòa bình thế giới đến miền Nam ruột thịt.

Ghi nhận những chiến công hiển hách ấy, ngày 9/6/2009, Quỹ ngoại tệ đặc biệt (B.29), Ban Tài chính đặc biệt (N.2683) vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau này, đồng chí Lữ Minh Châu, nguyên Phó trưởng Ban Tài chính đặc biệt (N.2683), nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Tổng giám đốc NHNN Việt Nam được truy tặng Danh hiệu “Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân”, Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Ba…

Chiến tranh đã lùi xa, những chứng nhân lịch sử dần vơi nhưng huyền thoại về "con đường tiền tệ" vẫn đang được viết tiếp vào trang sử vẻ vang của ngành Ngân hàng trong giai đoạn mới. Câu chuyện về những chiến sĩ ngân hàng trên mặt trận không tiếng súng sẽ mãi là bản tráng ca bất diệt, thắp sáng niềm tự hào và truyền ngọn lửa khát vọng cống hiến cho lớp lớp thế hệ tương lai.