Giải ngân đầu tư công chậm, đại biểu Quốc hội hỏi điểm nghẽn nằm ở đâu khi vốn đã được phân bổ?

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trả lời chất vấn trước Quốc hội (Ảnh quochoi.vn))

Nơi thiếu vốn, nơi không giải ngân hết

Mở đầu những vấn đề liên quan đến hiệu quả phân bổ và sử dụng vốn đầu tư công, đại biểu Tráng A Dương (đoàn Lào Cai) nêu một nghịch lý đang diễn ra tại nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Trong khi các công trình thiết yếu phục vụ đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội thiếu vốn đầu tư, một số địa phương được giao vốn lại không giải ngân hết, phải điều chuyển hoặc chuyển nguồn.

Đại biểu đặt câu hỏi trách nhiệm thuộc về khâu tham mưu phân bổ, điều hành vốn hay tổ chức thực hiện. Đồng thời, đề nghị Bộ trưởng Bộ Tài chính đưa ra giải pháp và cam kết thời gian cụ thể để khắc phục tình trạng nơi cần vốn không có, nơi có vốn lại không sử dụng hết, bảo đảm nguồn lực được phân bổ đúng, đủ và phát huy hiệu quả.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Lê Hữu Trí (đoàn Khánh Hòa) cho rằng, đầu tư công là một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng thực tế vẫn còn tình trạng vốn đã bố trí mà không giải ngân được. Nhiều dự án kéo dài, đội vốn, chậm đưa vào khai thác, gây lãng phí nguồn lực, trong khi những công trình thiết yếu phục vụ người dân và phát triển kinh tế lại thiếu vốn.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị làm rõ nguyên nhân cốt lõi và những giải pháp nhằm chấm dứt tình trạng phân bổ vốn dàn trải, kịp thời điều chuyển vốn từ dự án chậm tiến độ, kém hiệu quả sang dự án có khả năng triển khai tốt hơn.

Trả lời chất vấn của các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa nhận những ách tắc trong giải ngân đầu tư công hiện nay chủ yếu nằm ở khâu tổ chức thực hiện, đặc biệt là công tác chuẩn bị dự án.

Theo Bộ trưởng, thủ tục giải ngân đầu tư công thời gian qua đã được cải tiến nhiều và sẽ tiếp tục đơn giản hóa khi Luật Ngân sách hợp nhất được ban hành. Tuy nhiên, quá trình triển khai một dự án phải trải qua năm khâu, từ lựa chọn, đề xuất vốn; quyết định chủ trương đầu tư; quyết định đầu tư và phân bổ vốn; tổ chức thực hiện đến thanh quyết toán, đưa công trình vào sử dụng. Qua theo dõi, khâu yếu nhất vẫn là tổ chức thực hiện.

Về quy trình phân bổ vốn, Bộ trưởng cho biết công tác chuẩn bị kế hoạch đầu tư công giai đoạn 2026-2030 đã được triển khai từ tháng 7/2025. Các bộ, ngành, địa phương có trách nhiệm cập nhật danh mục dự án, đề xuất nhu cầu vốn để Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo Chính phủ trình Quốc hội quyết định dự toán. Trên cơ sở vốn được giao, các bộ, ngành, địa phương tiếp tục phân bổ chi tiết đến từng dự án để triển khai.

Thi công qua nhiều tầng trung gian, trách nhiệm thuộc về ai?

Từ những vướng mắc trong tổ chức thực hiện dự án, đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn Đà Nẵng) tiếp tục tranh luận, cho rằng còn một nguyên nhân dẫn đến chậm giải ngân đầu tư công chưa được nhận diện đầy đủ, đó là tình trạng “đa cấp trong thi công”.

Theo đại biểu, có hiện tượng nhà thầu trúng thầu nhưng không trực tiếp thi công mà chuyển giao qua nhiều tầng trung gian. Tập đoàn, tổng công ty mẹ giao cho công ty con, công ty con giao cho xí nghiệp, xí nghiệp tiếp tục giao cho đội, tổ thi công và cuối cùng là những người trực tiếp thực hiện công trình.

Qua mỗi tầng nấc, một phần chi phí quản lý và lợi nhuận bị giữ lại. Người thi công cuối cùng phải gánh chi phí, chịu rủi ro biến động giá, thậm chí bị chiếm dụng vốn, chậm thanh toán, dẫn đến nợ đọng kéo dài.

Trả lời nội dung này, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn ghi nhận đại biểu Tạ Văn Hạ đã chỉ ra một trong những nguyên nhân gây chậm trễ giải ngân đầu tư công.

Bộ trưởng cho biết, đến hết tháng 10/2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt 74% kế hoạch, trong bối cảnh lượng vốn năm nay tăng 22% so với năm trước. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo quyết liệt tại các phiên giao ban định kỳ nhằm bảo đảm giải ngân 100% kế hoạch vốn. Kết luận 366 của Bộ Chính trị cũng đưa kết quả giải ngân đầu tư công vào tiêu chí đánh giá thi đua.

Đối với hiện tượng chuyển giao thầu qua nhiều cấp, Bộ trưởng xác định trách nhiệm thuộc về chủ đầu tư trong việc theo dõi, giám sát nhà thầu thực hiện đúng hợp đồng đã ký kết. Các bộ, ngành, địa phương và cơ quan chức năng phải tăng cường giám sát.

Bên cạnh đó, những nguyên nhân kéo dài nhiều năm như chậm giải phóng mặt bằng, biến động giá nhân công và nguyên vật liệu tiếp tục ảnh hưởng đến tiến độ dự án. Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 1129 về chấm điểm giải ngân đầu tư công nhằm chấn chỉnh tình trạng này.

Theo gia giải trình về công tác đấu thầu, quản lý thi công và hiện tượng chuyển nhượng thầu, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, bên cạnh những khó khăn khách quan về giải phóng mặt bằng, giá vật liệu, nguồn cung vật liệu, nhân lực và việc công bố chỉ số giá chưa kịp thời tại một số địa phương, còn tồn tại những nguyên nhân chủ quan trong tổ chức thi công.

Đáng chú ý, có hiện tượng các nhà thầu thành lập liên danh để đáp ứng điều kiện năng lực tham gia đấu thầu, nhưng mức giảm giá dự thầu rất thấp, chỉ khoảng 0,5-1%. Một số nhà thầu không bảo đảm năng lực thực tế nên sau khi trúng thầu đã chuyển nhượng hoặc giao lại công việc cho các nhà thầu phụ nhỏ lẻ.

Theo Bộ trưởng Bộ Xây dựng, trách nhiệm trước hết thuộc về đơn vị thi công vi phạm hợp đồng và quy định pháp luật. Đồng thời, chủ đầu tư và ban quản lý dự án cũng phải chịu trách nhiệm trong kiểm soát tiến độ, năng lực thi công và chất lượng công trình.

Bộ trưởng cho biết Luật Đấu thầu sửa đổi đang được Bộ Tài chính chủ trì xây dựng; Bộ Xây dựng phối hợp xây dựng nghị định hướng dẫn nhằm siết chặt quy định đấu thầu, tăng cường chế tài xử lý hành vi chuyển nhượng thầu trái phép, bảo đảm tính minh bạch, khách quan.

Tháo gỡ vướng mắc giải ngân vốn chương trình mục tiêu quốc gia và ODA

Bên cạnh những bất cập trong tổ chức thực hiện dự án, tiến độ giải ngân các nguồn vốn dành cho chương trình mục tiêu quốc gia và vốn vay nước ngoài cũng được các đại biểu quan tâm chất vấn.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (đoàn Hà Nội) đề nghị Bộ trưởng Bộ Tài chính làm rõ tiến độ bố trí và giải ngân vốn đầu tư công ngân sách trung ương cho các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030, trong bối cảnh năm 2026 chỉ còn hai tháng là kết thúc.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết năm 2026 là năm đầu tiên triển khai chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất. Tổng vốn ngân sách trung ương được bố trí là 35.000 tỷ đồng, gồm khoảng 10.000 tỷ đồng chi thường xuyên và 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư.

Tuy nhiên, đến ngày 31/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 7,9%. Bộ trưởng thừa nhận đây là mức rất thấp.

Lý giải nguyên nhân, Bộ trưởng cho biết đến tháng 9/2026, Quốc hội mới thông qua Nghị quyết số 46 phê chuẩn chương trình hợp nhất. Ngay sau đó, Chính phủ ban hành Nghị định 387 và tổ chức tập huấn triển khai.

Với tiến độ hiện nay, Bộ trưởng xác định kế hoạch giải ngân năm 2026 sẽ không đạt yêu cầu. Tuy nhiên, chương trình mục tiêu quốc gia được đánh giá trong chu kỳ năm năm và nguồn vốn được phép chuyển nguồn. Bộ trưởng cho rằng, việc chuẩn bị kỹ trong năm 2026 sẽ tạo điều kiện để tiến độ giải ngân năm 2027 đạt mục tiêu đề ra, bảo đảm không làm giảm quyền lợi và mục tiêu của chương trình.

Đối với nguồn vốn nước ngoài, đại biểu Trình Lam Sinh (đoàn An Giang) dẫn Báo cáo số 905 của Bộ Tài chính, cho biết tỷ lệ giải ngân đến cuối tháng 10/2026 mới đạt 35,42%, thấp hơn nhiều so với mặt bằng chung của vốn trong nước.

Đại biểu chỉ rõ những vướng mắc trong chuẩn bị dự án và giải phóng mặt bằng, đồng thời đề nghị Bộ trưởng đưa ra giải pháp chấn chỉnh, tháo gỡ, nhất là khi nhu cầu huy động vốn nước ngoài phục vụ phát triển giai đoạn 2026-2030 rất lớn.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết nhu cầu huy động vốn ODA trong giai đoạn 2026-2030 lên tới hơn một triệu tỷ đồng.

Theo Bộ trưởng, tiến độ giải ngân vốn ODA thường chậm hơn vốn trong nước do phải đồng thời đáp ứng quy định pháp luật Việt Nam và yêu cầu của các nhà tài trợ quốc tế như World Bank, ADB, JICA, AFD và KfW.

Để tháo gỡ, Bộ Tài chính đang đàm phán hài hòa hóa thủ tục với các nhà tài trợ, đồng thời sửa đổi Luật Đầu tư công theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế.

Một trong những giải pháp được Bộ trưởng nhấn mạnh là rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án từ bình quân bốn năm xuống còn 18-20 tháng. Cùng với đó, công tác giải phóng mặt bằng phải được giải quyết dứt điểm, trong đó trách nhiệm thuộc về các địa phương.