Khi AI giải bài tập, giáo dục đứng trước 'bài toán khó'

AI ngày càng phổ biến trong học tập, từ tìm kiếm thông tin đến giải bài tập. Kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025 cho thấy, gần 96% học sinh 15 tuổi tại Việt Nam từng sử dụng chatbot AI phục vụ học tập. Tuy nhiên, sự thuận tiện của công nghệ cũng đặt ra câu hỏi: khi AI có thể đưa ra đáp án gần như tức thì, làm thế nào để học sinh vẫn chủ động suy nghĩ, hiểu bài và vận dụng kiến thức thay vì phụ thuộc vào những lời giải có sẵn?

Chia sẻ tại một sự kiện, GS.TSKH. Hồ Tú Bảo - Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán (VIASM) bày tỏ lo ngại về hiện tượng “suy thoái trí tuệ” khi học sinh quá phụ thuộc vào AI. Theo ông, các công cụ AI tạo sinh có thể tổng hợp lượng lớn thông tin, trình bày câu trả lời tương đối thuyết phục nhưng không đồng nghĩa với việc hiểu bản chất tri thức như con người. Việc dựa quá nhiều vào những câu trả lời có sẵn có thể khiến người học giảm cơ hội tự tìm tòi, phân tích và giải quyết vấn đề.

Không chỉ trong việc giải bài tập, sự phụ thuộc vào AI còn đặt ra thách thức đối với khả năng tiếp nhận và xử lý thông tin. PGS.TS. Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cảnh báo, việc lạm dụng AI có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, làm suy giảm kỹ năng đọc hiểu. Bên cạnh đó, nội dung do AI tạo ra có tính cá nhân hóa, khiến người sử dụng có nguy cơ tiếp cận vấn đề theo một chiều, thiếu sự đối chiếu và phản biện.

Tuy nhiên, những nguy cơ trên không đồng nghĩa với việc cần hạn chế hoàn toàn AI trong giáo dục. GS. Ngô Bảo Châu, Giám đốc VIASM nhìn nhận, công nghệ này có thể trở thành công cụ hữu ích để học sinh, sinh viên tìm tòi và sáng tạo nếu được giáo viên định hướng đúng. Theo ông, cần xem xét lại phương pháp dạy học, đặc biệt là kiểm tra, đánh giá, để AI hỗ trợ quá trình tiếp thu kiến thức thay vì trở thành phương tiện giúp học sinh né tránh việc học.

AI cần được đặt đúng vai trò là phương tiện hỗ trợ, không phải công cụ thay thế hoạt động tư duy

Từ góc độ quản lý giáo dục, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhìn nhận, AI có khả năng xử lý thông tin nhanh chóng, trong khi bản chất của học tập cũng là quá trình xử lý thông tin. Công nghệ có thể giúp người học phát triển tư duy, học nhanh và hiệu quả hơn, nhưng nếu sử dụng quá nhiều cũng có thể cản trở sự phát triển tư duy, khiến quá trình học tập không đạt mục tiêu mong muốn.

Vì vậy, Bộ trưởng cho rằng không nên chỉ sử dụng AI để hỏi và biết thông tin, mà cần khai thác công nghệ để hướng dẫn từng bước trong quá trình học tập. Cùng với đổi mới nội dung chương trình, phương pháp giáo dục cần chú trọng tự học, trải nghiệm, thực hành, nghiên cứu và sáng tạo, qua đó giúp người học hình thành năng lực làm chủ công nghệ.

Để thực hiện yêu cầu này, vai trò của giáo viên có ý nghĩa rất quan trọng. TS. Kiều Phương Thùy, Khoa Công nghệ thông tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhìn nhận, giáo viên không chỉ cần được bồi dưỡng năng lực sử dụng AI mà còn phải biết lựa chọn nội dung, thời điểm tích hợp phù hợp với mục tiêu bài học, tránh triển khai khiên cưỡng. Điều quan trọng là xác định AI có thực sự giúp học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn hay chỉ khiến hoạt động dạy học trở nên phức tạp mà không mang lại hiệu quả tương xứng.

Thực tế đó cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách giao bài và đánh giá kết quả. Những nhiệm vụ đòi hỏi học sinh tự khảo sát, thu thập dữ liệu, giải thích và bảo vệ quan điểm sẽ tạo điều kiện để các em vận dụng kiến thức thay vì chỉ sao chép đáp án. Việc kiểm tra cũng cần quan tâm đến khả năng lập luận và mức độ hiểu bài, không chỉ dựa vào sản phẩm cuối cùng.

Theo các chuyên gia, AI giúp công việc nhanh hơn nhưng chưa đồng nghĩa với việc học tốt hơn. Hiệu quả ứng dụng công nghệ phải được đánh giá bằng sự tiến bộ thực chất của người học và chất lượng giảng dạy, thay vì số lượng công cụ được triển khai.

AI vì thế cần được đặt đúng vai trò là phương tiện hỗ trợ, không phải công cụ thay thế hoạt động tư duy. Đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI không đơn thuần là đưa thêm công nghệ vào lớp học, mà quan trọng hơn là giúp người học biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và tự giải quyết vấn đề. Đó cũng là nền tảng để người học không chỉ sử dụng thành thạo mà còn thực sự làm chủ công nghệ.