Khi những triền đồi thức giấc - ​​​​​​​Kỳ 1: Bắt đầu từ sự thay đổi của người nông dân

Khi người nông dân thay đổi cách làm

Giữa cánh đồng bắp giống đang xanh mướt ở xã Ia Le, ông Nguyễn Tấn Phát cẩn thận kiểm tra từng hàng cây vừa bước vào giai đoạn phát triển. Ít ai biết rằng vài năm trước, gia đình ông Phát vẫn loay hoay với hồ tiêu và khoai môn, thu nhập bấp bênh theo từng mùa giá cả.

Từ khi tham gia mô hình liên kết sản xuất bắp giống giữa Hợp tác xã (HTX) Vinh Phát (xã Ia Le, Gia Lai) và Công ty TNHH Syngenta Việt Nam triển khai, nỗi lo đầu ra của nông dân dần được thay thế bằng sự chủ động trong sản xuất. Người nông dân không còn canh cánh chuyện tìm nơi tiêu thụ sản phẩm sau thu hoạch mà tập trung chăm sóc cây trồng theo đúng quy trình kỹ thuật.

Khi tham gia mô hình liên kết sản xuất nỗi lo đầu ra của nông dân dần được thay thế bằng sự chủ động trong sản xuất

“Vụ đầu tiên tôi lãi hơn 70 triệu đồng/ha. Những vụ sau dù thời tiết không thuận lợi nhưng vẫn có lợi nhuận khoảng 50 triệu đồng/ha. Điều quan trọng nhất là sản phẩm được bao tiêu nên rất yên tâm”, ông Phát chia sẻ.

Câu chuyện của ông Phát cũng là câu chuyện đang diễn ra trên nhiều vùng đất nông nghiệp của Gia Lai. Từ sản xuất nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm, ngày càng nhiều nông dân tham gia các chuỗi liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp để nâng cao giá trị nông sản, giảm thiểu rủi ro và hướng đến phát triển bền vững.

Gia Lai từ lâu được xem là một trong những thủ phủ nông nghiệp của Tây Nguyên. Với lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng và diện tích đất sản xuất lớn, địa phương đang sở hữu nhiều loại cây trồng chủ lực có giá trị kinh tế cao.

Nếu như trước đây sản xuất nông nghiệp chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của từng hộ dân thì nay, các vùng nguyên liệu tập trung đang từng bước hình thành theo hướng chuyên canh, gắn với chế biến và xuất khẩu.

Sự thay đổi ấy không còn là những mô hình đơn lẻ mà đang trở thành xu hướng chung trên toàn tỉnh. Theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Gia Lai, toàn tỉnh hiện có 217 chuỗi liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ nông sản giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Hơn 251.300ha cây trồng đang tham gia liên kết sản xuất - tiêu thụ với sự đồng hành của 98 HTX, 72 tổ hợp tác, 47 nông hội và 72 doanh nghiệp. Những con số ấy phản ánh một sự chuyển động mạnh mẽ trong tư duy sản xuất nông nghiệp của địa phương.

Trên những triền đồi trải dài từ Đăk Đoa, Ia Grai đến Chư Prông, Mang Yang, các vùng nguyên liệu cà phê, chanh dây, sầu riêng đang ngày càng mở rộng. Riêng cây cà phê hiện có hơn 108.000ha, sản lượng đạt trên 340.000 tấn mỗi năm. Đáng chú ý, hơn 56.000ha đã được sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế như 4C, Rainforest Alliance và hữu cơ.

Đối với cây chanh dây, toàn tỉnh Gia Lai có khoảng 5.650ha với sản lượng hơn 213.000 tấn/năm. Đến nay, ngành nông nghiệp đã cấp 48 mã số vùng trồng và 6 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Sản phẩm chanh dây Gia Lai hiện có mặt tại nhiều thị trường như: Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước châu Âu.

Trong khi đó, diện tích sầu riêng đã vượt con số 9.200ha, sản lượng gần 57.700 tấn mỗi năm. Toàn tỉnh đã được cấp 67 mã số vùng trồng với diện tích hơn 1.500ha cùng 6 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu chính ngạch.

Đằng sau những con số ấy không chỉ là sự gia tăng về diện tích hay sản lượng mà còn là quá trình hình thành các vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Từ cánh đồng bắp giống đến những chuỗi liên kết hiệu quả

Một trong những mô hình tiêu biểu cho sự thay đổi tư duy sản xuất là HTX Vinh Phát tại xã Ia Le. Được thành lập năm 2019 với 27 thành viên, HTX ban đầu chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực thu mua dê và bò giống. Tuy nhiên, bước ngoặt lớn đến vào giữa năm 2023 khi HTX liên kết với Công ty TNHH Syngenta Việt Nam triển khai mô hình sản xuất bắp giống.

Mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị đang lan tỏa tại nhiều địa phương trong tỉnh Gia Lai.

Theo thỏa thuận hợp tác, doanh nghiệp cung cấp 100% giống, hỗ trợ kỹ thuật canh tác và cho người dân vay vốn đầu tư sản xuất không tính lãi. Nhờ đó, nhiều hộ dân mạnh dạn tham gia mô hình. Ông Trương Viết Thảo, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Vinh Phát cho biết, mỗi năm HTX liên kết với nông dân sản xuất khoảng 200ha bắp giống, tương đương hai vụ canh tác.

“Trước khi xuống giống, bà con nông dân được tập huấn kỹ thuật ngay tại đồng ruộng. Trong quá trình sản xuất luôn có kỹ sư nông nghiệp theo dõi, hướng dẫn xử lý sâu bệnh. Nhờ đó năng suất đạt từ 4-7 tấn/ha, nhiều hộ đạt tới 9-10 tấn/ha”, ông Thảo cho biết.

Sự tham gia của doanh nghiệp giúp người dân thay đổi tư duy sản xuất. Thay vì chỉ quan tâm đến năng suất, các nông hộ bắt đầu chú trọng hơn đến quy trình kỹ thuật, chất lượng sản phẩm và yêu cầu của thị trường.

Nếu Ia Le nổi bật với mô hình bắp giống thì tại Đăk Đoa, sự thay đổi đang diễn ra trên những đồi cà phê bạt ngàn. HTX Sản xuất - Thương mại và Dịch vụ nông nghiệp Glar được thành lập năm 2020 với 15 thành viên, chủ yếu là đồng bào Bana. Đến nay, HTX đã liên kết với hơn 130 hộ dân tham gia sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn 4C.

Theo ông Uê, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX, thời gian đầu việc thay đổi tập quán canh tác của người dân không hề đơn giản. Bà con quen làm theo kinh nghiệm nên còn e ngại. Nhưng khi thấy hiệu quả thực tế, mọi người dần hiểu rằng muốn sản xuất bền vững phải dựa vào khoa học kỹ thuật.

HTX khuyến khích sử dụng phân hữu cơ, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, không sử dụng thuốc diệt cỏ và áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm nước. Nhờ đó, năng suất cà phê đạt từ 3,5-5 tấn nhân/ha, cao hơn khoảng 1 tấn so với trước đây.

Ông Yơu, một hộ dân tham gia mô hình cho biết, trước đây gia đình chủ yếu sử dụng phân hóa học nên đất ngày càng bạc màu. Sau khi áp dụng quy trình sản xuất mới, cây phát triển khỏe hơn, chi phí giảm và sản lượng tăng đáng kể.

Hiện mỗi năm HTX cung cấp khoảng 1.500 tấn cà phê nhân đạt chuẩn cho doanh nghiệp liên kết. Đồng thời đầu tư hệ thống chế biến ướt nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, hướng tới xây dựng thương hiệu cà phê chất lượng cao.

Liên kết để đi xa hơn

Không chỉ tại xã Ia Le hay Đăk Đoa, mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị đang lan tỏa tại nhiều địa phương trong tỉnh Gia Lai. HTX Nông nghiệp và Kinh doanh dịch vụ Kon Gang hiện liên kết với 185 hộ dân trên diện tích hơn 320ha cà phê. Khi tham gia chuỗi liên kết, người dân được tập huấn kỹ thuật sản xuất theo tiêu chuẩn 4C, đồng thời được hỗ trợ kết nối tiêu thụ với doanh nghiệp.

Theo ông Trịnh Khắc Dương, Giám đốc HTX, sản phẩm cà phê đạt tiêu chuẩn được doanh nghiệp thu mua với giá cao hơn thị trường, góp phần nâng cao thu nhập và tạo động lực để người dân duy trì sản xuất theo hướng bền vững.

Những chuỗi liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản mà còn góp phần hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn

Những mô hình liên kết ấy đang cho thấy hiệu quả rõ nét khi giúp người dân giảm thiểu rủi ro, ổn định đầu ra và từng bước tham gia vào các chuỗi giá trị nông sản hiện đại.

Từ những cánh đồng bắp giống ở Ia Le đến các vùng cà phê đạt chuẩn ở Đăk Đoa, từ những vùng chanh dây xuất khẩu đến các vùng sầu riêng đang được cấp mã số vùng trồng, một diện mạo mới của nông nghiệp Gia Lai đang dần hiện rõ. Đó là nền nông nghiệp được xây dựng trên nền tảng liên kết, tiêu chuẩn và trách nhiệm thay vì sản xuất manh mún, tự phát như trước đây.

Những chuỗi liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản mà còn góp phần hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, để những chuỗi liên kết ấy phát triển bền vững, người nông dân không chỉ cần kỹ thuật hay thị trường tiêu thụ. Đằng sau những vùng nguyên liệu đang lớn lên từng ngày còn có một nguồn lực quan trọng khác. Đó là dòng vốn tín dụng.

Chính nguồn lực ấy đang tiếp thêm động lực để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, mở rộng sản xuất, hướng tới những mục tiêu xa hơn trên hành trình đưa nông sản Gia Lai vươn ra thế giới.

(Còn nữa: Kỳ 2 - Dòng vốn "gieo mầm" cho những mùa quả ngọt)