Khơi thông kênh dẫn vốn dài hạn cho nền kinh tế

Nhiều đợt IPO vừa qua lên sàn đúng lúc thị trường điều chỉnh, thanh khoản giảm và vô hình trung hút bớt tiền từ thị trường thứ cấp - Ảnh minh họa.

Khi ngân hàng không thể “gánh” mãi hạ tầng

Muốn duy trì đà tăng trưởng kinh tế cao trong giai đoạn tới, nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng, năng lượng, công nghệ và phát triển đô thị là rất lớn. Nhiều năm qua, gánh nặng cung ứng vốn cho toàn bộ nền kinh tế vẫn dồn trọng tâm vào hệ thống tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá lớn vào dòng vốn ngân hàng để tài trợ cho các dự án dài hạn tiềm ẩn nhiều rủi ro lệch kỳ hạn cho hệ thống tài chính.

Phân tích về thực trạng này, ông Trịnh Thanh Cần, Thành viên HĐQT kiêm Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Kafi cho rằng, nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng cao trong giai đoạn tới, thị trường vốn phải chia sẻ vai trò lớn hơn với hệ thống ngân hàng. Các dự án hạ tầng, năng lượng, công nghệ hay khu đô thị đều cần nguồn vốn dài hạn, trong khi ngân hàng không thể mãi là kênh cung cấp vốn chính cho toàn bộ nền kinh tế.

Nhìn lại thực tế thời gian qua, dù cơ quan quản lý đã đưa ra nhiều giải pháp thúc đẩy, song thị trường IPO vẫn xuất hiện nhịp chững lại. Theo ông Cần, có ba nguyên nhân cốt lõi. Một là, nguồn cung chưa đủ đa dạng khi các thương vụ chủ yếu tập trung ở nhóm công ty chứng khoán - ngành vốn đã có quá nhiều đại diện trên sàn. Hai là, yếu tố thời điểm (timing) chưa thuận lợi khi nhiều cổ phiếu lên sàn đúng giai đoạn thị trường điều chỉnh, tâm lý nhà đầu tư thận trọng và các biến động địa chính trị, tỷ giá làm giảm khẩu vị rủi ro. Ba là, các đợt phát hành vô hình trung đã hút bớt dòng tiền từ thị trường thứ cấp trong thời điểm thanh khoản chưa thực sự dồi dào.

Bên cạnh đó, “điểm nghẽn” về động lực niêm yết từ phía doanh nghiệp tư nhân lẫn khối FDI vẫn tồn tại. Nhiều tập đoàn tư nhân lớn chưa mặn mà lên sàn vì chi phí minh bạch hóa và nghĩa vụ công bố thông tin chưa đi kèm với lợi ích rõ ràng về định giá hay tiếp cận nguồn vốn rẻ. Trong khi đó, các doanh nghiệp FDI - khu vực đóng góp lớn cho xuất khẩu và sản xuất - lại dễ dàng tiếp cận nguồn vốn rẻ từ tập đoàn mẹ hoặc các ngân hàng quốc tế. Đối với khu vực công, dù Nghị quyết 79 đã tạo chuyển biến tích cực cho công tác cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước, bài toán định giá minh bạch để tránh thất thoát nhưng vẫn đủ sức hấp dẫn nhà đầu tư vẫn là thách thức lớn nhất.

“Nhiều đợt IPO vừa qua lên sàn đúng lúc thị trường điều chỉnh, thanh khoản giảm và vô hình trung hút bớt tiền từ thị trường thứ cấp. Muốn tạo động lực cho doanh nghiệp lên sàn, thị trường cần mang lại lợi ích thực chất về chi phí vốn và định giá chứ không chỉ là thêm nghĩa vụ báo cáo”, ông Trịnh Thanh Cần nhận định.

Tận dụng cơ hội nâng hạng để nâng chất lượng nguồn cung

Bất chấp những thách thức ngắn hạn, các điều kiện nền tảng cho một làn sóng IPO mới đang hội tụ ngày càng rõ nét. Điểm tựa lớn nhất hiện nay là quyết tâm hoàn thiện thể chế, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ IPO xuống còn vài tháng đối với các doanh nghiệp chuẩn bị bài bản, kết hợp số hóa thủ tục hành chính. Đồng thời, hành lang pháp lý liên quan đến room ngoại, thoái vốn nhà nước và cơ chế cho doanh nghiệp FDI lên sàn cũng đang dần được gỡ vướng.

Các chuyên gia chứng khoán cũng cho rằng, việc mở đường cho các doanh nghiệp FDI chất lượng niêm yết là bước tiến mang tính chiến lược, giúp thị trường chứng khoán có thêm nguồn cung tốt ở các lĩnh vực cốt lõi như sản xuất, logistics, công nghệ và chuỗi cung ứng. Để hiện thực hóa điều này, các chuyên gia chứng khoán khuyến nghị ba điều kiện then chốt: Một là quy trình chuyển đổi phải rõ ràng và ít rủi ro pháp lý; hai là room ngoại cần linh hoạt hơn đối với các ngành không nhạy cảm; và ba là doanh nghiệp phải nhìn thấy lợi ích thực tế như huy động vốn bằng VND hay nâng cao uy tín thương hiệu. Giai đoạn đầu nên chọn lọc thí điểm ở một số doanh nghiệp FDI quy mô lớn, quản trị tốt để tạo tiền lệ thành công cho thị trường.

Nhìn lại lịch sử, thị trường chứng khoán Việt Nam đã từng chứng kiến hai làn sóng IPO thành công rực rỡ. Làn sóng thứ nhất (2007 - 2009) gắn liền với sự kiện gia nhập WTO và cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước trụ cột như Vietcombank, Bảo Việt, Đạm Phú Mỹ, giúp quy mô thị trường bước sang trang mới. Làn sóng thứ hai (2017 - 2018) chứng kiến sự xuất hiện của các thương vụ chất lượng cao cả ở khối tư nhân lẫn nhà nước như Vinhomes, Techcombank, HDBank, POW, BSR, mang lại bước ngoặt về vốn hóa và thu hút mạnh mẽ dòng vốn tổ chức quốc tế. Bài học quốc tế gần đây từ sự bùng nổ IPO của Ấn Độ năm 2024 cũng cho thấy, sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế cao, pháp lý thuận lợi và dòng tiền nội địa mạnh mẽ sẽ biến IPO thành động lực tăng trưởng thực chất.

Bước sang giai đoạn hiện nay, câu chuyện nâng hạng thị trường lên nhóm mới nổi cùng mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số đang mở ra “cửa sổ cơ hội” chưa từng có. Tuy nhiên, làn sóng IPO tới đây sẽ không diễn ra ồ ạt mà tiến triển theo từng giai đoạn, trong đó “chất lượng” sẽ thay thế cho “số lượng”. Thị trường sẽ không chỉ cần nhiều IPO, mà cần các thương vụ đủ chất lượng với nền tảng tài chính tốt, định giá hợp lý và câu chuyện tăng trưởng thuyết phục. Làm tốt điều này, thị trường chứng khoán mới thực sự phản ánh đúng cấu trúc nền kinh tế và phát huy tối đa vai trò là kênh dẫn vốn dài hạn chủ lực.