Không gian phát triển: Mở dư địa mới cho tăng trưởng quốc gia

Quang cảnh hội thảo - Ảnh: Hà Sơn

Từ mở rộng lãnh thổ đến mở rộng dư địa tăng trưởng

Phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức ngày 28/7, ông Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV vừa qua đã thống nhất nhiều định hướng lớn, trong đó xác định mở rộng, tổ chức lại và quản trị hiệu quả không gian phát triển là nhiệm vụ chiến lược nhằm tạo động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Theo ông Nguyễn Kim Sơn, trong giai đoạn phát triển mới, mở rộng không gian không còn đồng nghĩa với mở rộng địa giới hay quy mô lãnh thổ. Điều quan trọng hơn là tổ chức lại và khai thác hiệu quả những không gian sinh tồn và phát triển hiện có, nâng cao giá trị của từng mét vuông đất, từng cánh rừng, từng vùng biển, từng khu đô thị và từng không gian kinh tế để tạo nền tảng cho tăng trưởng nhanh, bền vững.

Đáng chú ý, khái niệm "không gian phát triển" cũng được mở rộng theo hướng đa chiều. Không gian phát triển không chỉ bao gồm lãnh thổ hay địa giới hành chính mà còn là tổng hòa của không gian kinh tế - xã hội, biển và đại dương, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian số, dữ liệu, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế.

Theo ông Nguyễn Kim Sơn, giá trị của các không gian này không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên mà còn được quyết định bởi trình độ khoa học, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Chính năng lực làm chủ công nghệ sẽ giúp Việt Nam mở rộng giới hạn phát triển, chinh phục các không gian mới và tạo ra những động lực tăng trưởng mới.

Từ thực tiễn tổng kết 8 năm thực hiện Nghị quyết 36 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, ông Nguyễn Kim Sơn cho rằng thành quả lớn nhất không chỉ nằm ở các kết quả đạt được mà ở sự thay đổi căn bản về tư duy: từ khai thác tài nguyên biển sang phát triển kinh tế biển xanh, phát triển bền vững và quản trị tổng thể không gian biển quốc gia. Đây cũng là bài học quan trọng để kiến tạo các không gian phát triển mới.

Theo Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, quá trình này đòi hỏi đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị. Quản trị không gian không thể chỉ dừng ở điều phối hành chính mà phải chuyển sang quản trị theo mục tiêu, theo không gian, theo nguồn lực và theo kết quả; đồng thời hình thành cơ chế điều phối liên ngành, liên vùng hiệu quả hơn, gắn với phân cấp, phân quyền và chia sẻ lợi ích giữa Trung ương với địa phương.

Ông Nguyễn Kim Sơn cũng đề xuất chuyển từ tư duy quy hoạch tĩnh sang quy hoạch kiến tạo và thích ứng. Theo đó, quy hoạch phải trở thành công cụ tổ chức tương lai, có khả năng cập nhật bằng dữ liệu thời gian thực, đánh giá theo nhiều kịch bản và thích ứng trước những biến động lớn.

"Mỗi quyết định hôm nay cần được xem xét không chỉ ở hiệu quả trước mắt mà còn phải tính đến tác động đối với cấu trúc phát triển đến năm 2045 và tầm nhìn xa hơn", ông nhấn mạnh.

Ở góc độ nghiên cứu, GS.TS. Vũ Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, mở rộng không gian phát triển không nên chỉ được hiểu là mở rộng đất đai hay hạ tầng mà phải được nhìn nhận như một hệ sinh thái động, đa tầng, nơi thể chế, dữ liệu, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực, văn hóa và hợp tác quốc tế cùng tạo nên động lực tăng trưởng.

Theo ông Vũ Văn Lợi, bên cạnh việc tái cấu trúc các không gian truyền thống, Việt Nam cần chủ động kiến tạo những không gian mới như không gian số, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian vũ trụ và không gian thử nghiệm thể chế. Trong đó, dữ liệu và công nghệ sẽ trở thành "mạch máu" kết nối các không gian, tạo ra giá trị mới tại những điểm giao thoa.

Khoa học - công nghệ trở thành "vật liệu cốt lõi"

Nếu đổi mới tư duy là điều kiện tiên quyết thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là nền tảng để hiện thực hóa quá trình mở rộng không gian phát triển.

Theo PGS.TS. Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, sau bốn thập kỷ phát triển, mô hình tăng trưởng theo chiều rộng của Việt Nam đã dần tới giới hạn. Trong bối cảnh mới, đất nước không thể tiếp tục phát triển chủ yếu dựa trên việc mở rộng quy mô hay khai thác thêm nguồn lực truyền thống mà phải chuyển từ "bản đồ hành chính" sang "bản đồ phát triển".

Theo Bộ trưởng, không gian phát triển của quốc gia phải được định hình bởi năng lực tổ chức, khả năng kết nối và sức sáng tạo. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà phải trở thành "vật liệu cốt lõi" để hình thành các cực tăng trưởng mới.

Hội thảo quốc tế "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" - Ảnh: VGP/Thu Giang

PGS.TS. Vũ Hải Quân cho rằng, khoa học và công nghệ sẽ đảm nhiệm hai sứ mệnh lớn: làm mới các không gian phát triển truyền thống và mở ra các không gian phát triển hoàn toàn mới.

Đối với không gian biển, Việt Nam cần chuyển từ khai thác tài nguyên sang phát triển kinh tế biển xanh bằng các công nghệ hiện đại như đánh giá chính xác tài nguyên đại dương, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi, công nghệ sinh học biển và các giải pháp quản trị rủi ro. Thành công của kinh tế biển trong tương lai sẽ phụ thuộc trực tiếp vào hàm lượng công nghệ và năng lực làm chủ kỹ thuật.

Song song đó, khoa học và công nghệ cũng là chìa khóa khai mở các không gian phát triển mới như không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian vũ trụ.

Với không gian ngầm, giải pháp cốt lõi là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa chất, địa chính thống nhất cùng các mô hình "bản sao số" (Digital Twin) của đô thị, giúp quy hoạch đi trước một bước, hạn chế xung đột hạ tầng và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Đối với không gian tầm thấp, cần xây dựng hạ tầng số gồm bản đồ vùng bay, hành lang thử nghiệm cùng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để quản lý hoạt động dựa trên mức độ rủi ro thay vì tư duy quản lý hành chính truyền thống.

Trong khi đó, ở không gian vũ trụ, Việt Nam cần phát triển đồng bộ hệ sinh thái công nghiệp từ vệ tinh, thiết bị mặt đất đến các dịch vụ dữ liệu, từng bước làm chủ công nghệ cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế vũ trụ.

Để khoa học và công nghệ thực sự trở thành lực lượng kiến tạo không gian phát triển, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, cần đổi mới tư duy quản trị, chuyển từ quan điểm "không quản được thì cấm" sang quản trị bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn và đánh giá rủi ro. Đồng thời, cần mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), tăng cường đặt hàng nghiên cứu và mua sắm công nhằm thúc đẩy thương mại hóa công nghệ, hình thành thị trường cho doanh nghiệp trong nước.

Ở tầm chiến lược, ông Nguyễn Kim Sơn nhấn mạnh, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy quy hoạch, chuyển từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo hệ thống, dựa trên liên kết vùng, phân công chức năng và bổ trợ lẫn nhau. Mỗi địa phương phải xác định rõ lợi thế cạnh tranh, nguồn lực nội sinh và sản phẩm chủ lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị quốc gia, khu vực và toàn cầu.