Kiến tạo thể chế minh bạch, gỡ nút thắt nâng hạng thị trường chứng khoán

Các đại biểu thống nhất cao việc sửa đổi Luật Chứng khoán 2019 nhằm đáp ứng quy mô thị trường thay đổi nhanh (Ảnh VPQH)

Dịch chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Nới lỏng điều kiện đi kèm công cụ quản trị

Tại phiên họp, các đại biểu thống nhất cao việc sửa đổi Luật Chứng khoán 2019 nhằm đáp ứng quy mô thị trường thay đổi nhanh chóng sau hơn 5 năm thi hành. Dự thảo chuyển mạnh sang hậu kiểm, giảm bớt thủ tục để doanh nghiệp dễ gia nhập thị trường. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên ủng hộ bãi bỏ điều kiện tiền kiểm nếu có thể quản lý bằng dữ liệu hoặc chế tài nghiêm khắc. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh hậu kiểm không phải buông lỏng quản lý. Chứng khoán là lĩnh vực đặc thù liên quan trực tiếp tài sản hàng triệu nhà đầu tư, liên thông chặt chẽ với thị trường tiền tệ. Do đó, bớt tiền kiểm bắt buộc phải có công cụ hậu kiểm thay thế tương ứng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên chỉ rõ, tại hoạt động lưu ký chứng khoán, dự thảo bãi bỏ điều kiện an toàn vốn, kinh doanh có lãi và cơ sở vật chất đối với ngân hàng thương mại. Để bảo đảm an toàn hệ thống, luật phải quy định công cụ hậu kiểm: cơ quan nào theo dõi an toàn của ngân hàng, dữ liệu chia sẻ giữa Ngân hàng Nhà nước và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, ngưỡng kích hoạt cảnh báo, tài sản nhà đầu tư được bảo vệ thế nào khi ngân hàng gặp sự cố. Hậu kiểm phải giúp phát hiện sớm, can thiệp trước khi rủi ro xảy ra.

Tương tự, việc bãi bỏ điều kiện đối với cổ đông góp vốn, đơn giản hóa nhân sự quản lý khi cấp phép doanh nghiệp chứng khoán phải đi kèm công cụ giám sát vốn, thanh khoản và giao dịch bất thường. Mỗi điều kiện bãi bỏ phải quy định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, dữ liệu sử dụng, tiêu chí cảnh báo và biện pháp can thiệp sớm.

Vấn đề thống nhất pháp luật cũng được đại biểu Trần Hồng Nguyên, đại diện Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, lưu ý. Điển hình như Luật các tổ chức tín dụng mới quy định cho phép ngân hàng thương mại làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm của trái phiếu doanh nghiệp từ ngày 01/12. Dự thảo Luật Chứng khoán sửa đổi cần bổ sung quy định rõ về quyền, trách nhiệm các bên và tiêu chí hoạt động nhằm tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho việc thực thi trên thực tế.

Kiến tạo hành lang pháp lý công nghệ cho thử nghiệm có kiểm soát và số hóa giao dịch

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Điều 6A) là nội dung hoàn toàn mới trong dự thảo. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhận định quy định gồm sáu khoản này đang "vừa thừa vừa thiếu". Thừa vì sao chép lại một số nội dung của Luật Khoa học và Công nghệ; thiếu vì chưa tích hợp đầy đủ quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 về yêu cầu thử nghiệm công nghệ mới, miễn trừ trách nhiệm pháp lý và bảo vệ người thực hiện.

Để đảm bảo tính thống nhất pháp luật, Phó Chủ tịch Nguyễn Khắc Định đề xuất tham khảo Điều 8 của Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025. Luật Chứng khoán chỉ cần quy định nguyên tắc ngắn gọn là việc thử nghiệm trong lĩnh vực chứng khoán được thực hiện theo pháp luật về khoa học công nghệ, còn quy trình chi tiết giao Chính phủ quy định bằng nghị định để đảm bảo linh hoạt điều hành, tránh chồng chéo.

Đồng quan điểm, đại diện Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị làm rõ phạm vi nội hàm cơ chế thử nghiệm và xác định rõ nguyên tắc giới hạn giao Chính phủ quy định chi tiết. Bà cũng bày tỏ lo ngại về việc giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết giao dịch điện tử và ứng dụng công nghệ mới trong lĩnh vực chứng khoán tại sửa đổi khoản 4A Điều 50 và khoản 8 Điều 86. Quy định này có tác động rộng lớn đến quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân nhưng chưa được xác định rõ nguyên tắc định hướng ngay trong luật, chưa phù hợp với chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc không giao Bộ trưởng quy định các vấn đề mới mang tính chính sách khi luật chưa quy định nguyên tắc cốt lõi.

Luật hóa hành vi thao túng, siết điều kiện phát hành để hướng tới nâng hạng

Phát biểu chỉ đạo, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh việc sửa đổi Luật Chứng khoán lần này phải hướng tới sự minh bạch, an toàn, chuyên nghiệp. Nhìn lại thực tiễn, Chủ tịch Quốc hội lưu ý Luật số 56 vừa có hiệu lực chưa đầy hai năm đã tiếp tục sửa đổi, đòi hỏi công tác lập pháp phải dự báo toàn diện mọi ngóc ngách để bảo đảm tính ổn định dài hạn.

Đi vào trọng tâm, Chủ tịch Quốc hội khẳng định luật hóa rõ ràng năm nhóm hành vi thao túng là bước tiến quan trọng khắc phục tình trạng xử lý lỏng lẻo trước đây do thiếu định nghĩa pháp lý. Năm nhóm hành vi gồm: dùng nhiều tài khoản tạo cung cầu giả; đặt lệnh mua bán cùng loại trong ngày không chuyển nhượng thực tế; giao dịch khối lượng lớn giờ mở và đóng cửa; cấu kết lôi kéo người khác gây nhiễu giá; phát tán tin đồn sai sự thật tạo giá ảo. Tuy nhiên, do thao túng hiện đại ngày nay rất tinh vi khi ứng dụng công nghệ, thuật toán, giao dịch xuyên biên giới, luật cần hướng dẫn chi tiết về ý định thao túng để tránh bỏ sót hành vi.

Về thị trường trái phiếu riêng lẻ và chuẩn công ty đại chúng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần có lộ trình chuyển tiếp rõ ràng và phân tầng hợp lý để hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, tránh việc siết điều kiện quá nhanh khiến doanh nghiệp thoái lui khỏi mô hình đại chúng. Phục vụ mục tiêu nâng hạng vào năm 2026 và áp dụng luật mới từ 01 tháng 5 năm 2027, toàn hệ thống cần nâng trách nhiệm kiểm toán, xếp hạng tín nhiệm và cơ chế nhà tạo lập thị trường chuyên nghiệp. Đồng thời, liên quan đến mô hình tổ chức, một số ý kiến đề nghị không nên luật hóa cứng mô hình Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) và công ty con (HNX, HOSE) để tránh tạo thêm tầng nấc quản trị, phân tán trách nhiệm khi xử lý sự cố. Luật chỉ nên quy định nguyên tắc cốt lõi về sự thống nhất, an toàn, giao Chính phủ quyết định mô hình phù hợp từng giai đoạn.

Về giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Nguyễn Khắc Định đề xuất áp dụng nguyên tắc nhân đạo đối với điều khoản chuyển tiếp nhân sự tại dự thảo. Theo đó, hành vi vi phạm theo luật cũ nhưng luật mới không còn quy định vi phạm hoặc không bị thu hồi chứng chỉ hành nghề thì áp dụng luật mới để miễn xử lý thu hồi, giúp giữ nguồn lực, tránh thủ tục rườm rà.

Các ý kiến đều cho rằng, sự thành bại của luật sửa đổi phụ thuộc lớn vào năng lực thực thi của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và tính đồng bộ của nghị định hướng dẫn. Bộ Tài chính cần nghiêm túc tiếp thu ý kiến của Thường vụ Quốc hội để hoàn thiện dự án luật, chuẩn bị trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ hai Quốc hội khóa XVI, mở ra chương mới phát triển bền vững cho thị trường chứng khoán.