Ngoại thương Việt Nam: Từ tăng trưởng quy mô đến nâng cao giá trị gia tăng

Trong nhiều năm, ngoại thương là một trong những động lực quan trọng nhất của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Từ một nền kinh tế chủ yếu xuất khẩu hàng nông sản, dệt may và sản phẩm thâm dụng lao động, Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng điện tử, công nghiệp chế biến, chế tạo toàn cầu. Quy mô thương mại ngày càng lớn, mạng lưới Hiệp định thương mại tự do (FTA) được mở rộng và khả năng tiếp cận các thị trường quốc tế được cải thiện đáng kể.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng đang xuất hiện một nghịch lý: Việt Nam xuất khẩu ngày càng nhiều hàng hóa có hàm lượng công nghệ cao, nhưng phần giá trị thực sự được tạo ra trong nước chưa tăng tương xứng. Các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục chi phối hoạt động xuất nhập khẩu, trong khi doanh nghiệp nội địa vẫn gặp khó khăn trong việc tham gia sâu vào chuỗi cung ứng. Sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu và một số thị trường chủ chốt cũng khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước những biến động thương mại quốc tế.

Ảnh minh họa (Nguồn: AI, ĐT)

Đối với Việt Nam, khi mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số được đặt ra cho giai đoạn tới, vấn đề không còn đơn thuần là duy trì tốc độ tăng xuất khẩu cao, mà là làm thế nào để ngoại thương tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn cho nền kinh tế.

Kim ngạch xuất nhập khẩu tăng mạnh: Làm sao giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước?

Mức độ hội nhập của Việt Nam đã đạt đến quy mô đáng kể. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ đạt khoảng 1.001 tỉ USD, tương đương 194,5% GDP. Riêng thương mại hàng hóa đạt gần 930 tỉ USD. Với 18 FTA đang có hiệu lực, Việt Nam đã xây dựng được mạng lưới kết nối thương mại rộng khắp với nhiều trung tâm kinh tế lớn.

Giai đoạn 2021 - 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ bình quân đạt khoảng 807,9 tỉ USD mỗi năm. Thương mại hàng hóa duy trì xuất siêu bình quân 17,6 tỉ USD, góp phần bù đắp tình trạng nhập siêu dịch vụ kéo dài.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Theo Cục Thống kê - Bộ Tài chính, trong 10 tháng đầu năm, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 1.010 tỉ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm trước, lần đầu tiên vượt mốc 1.000 tỉ USD. Xuất khẩu đạt 499,24 tỉ USD, tăng 27,5%, trong khi nhập khẩu đạt 511,31 tỉ USD, tăng 37,4%. Như vậy, cán cân thương mại hàng hóa thâm hụt 12,07 tỉ USD trong 10 tháng.

Riêng tháng 10, xuất khẩu đạt kỷ lục 64,67 tỉ USD, tăng 51,4% so với cùng kỳ; nhập khẩu đạt 57,36 tỉ USD, tăng 43,1%, đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái xuất siêu 7,31 tỉ USD.

Nhập khẩu tăng nhanh không nhất thiết là tín hiệu tiêu cực. Trong bối cảnh doanh nghiệp mở rộng công suất, nhu cầu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất có thể tăng mạnh. Tuy nhiên, điều quan trọng là lượng đầu vào nhập khẩu này có được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, xuất khẩu và giá trị gia tăng trong nước hay không.

Đây chính là điểm cần được quan tâm khi đánh giá đóng góp của ngoại thương đối với tăng trưởng. Một nền kinh tế có thể đạt kim ngạch xuất khẩu rất lớn nhưng phần lợi ích giữ lại trong nước vẫn hạn chế nếu chủ yếu đảm nhận các công đoạn gia công, lắp ráp và phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Xuất khẩu điện tử tăng mạnh, giá trị gia tăng nội địa còn dư địa cải thiện

Sự chuyển dịch cơ cấu hàng xuất khẩu sang các sản phẩm công nghệ là một trong những thay đổi nổi bật nhất của ngoại thương Việt Nam.

Kim ngạch xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tăng từ khoảng 50,8 tỉ USD năm 2021 lên 107,7 tỉ USD năm 2025. Trong 9 tháng đầu năm 2026, con số này đạt 123,66 tỉ USD, chiếm khoảng 28,5% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, tỉ trọng tương đối của một số ngành hàng truyền thống như dệt may, giày dép và gỗ có xu hướng giảm.

Sự thay đổi này phản ánh vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu điện tử chưa đồng nghĩa với việc Việt Nam đã làm chủ được công nghệ và chuỗi cung ứng của ngành.

Thực tế, nhập siêu nhóm hàng điện tử tăng từ khoảng 24,6 tỉ USD năm 2021 lên 43 tỉ USD năm 2025 và đạt 65,28 tỉ USD chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026. Điều đó cho thấy hoạt động sản xuất và xuất khẩu vẫn phụ thuộc đáng kể vào linh kiện, thiết bị và nguyên vật liệu nhập khẩu.

Vấn đề nằm ở chỗ các doanh nghiệp Việt Nam chưa tham gia tương xứng vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao như nghiên cứu và phát triển, thiết kế sản phẩm, sản xuất linh kiện cốt lõi và cung cấp dịch vụ kỹ thuật. Nếu không cải thiện được vị trí này, Việt Nam có nguy cơ duy trì vai trò là địa điểm sản xuất có chi phí cạnh tranh, thay vì trở thành trung tâm công nghiệp có năng lực công nghệ và nhà cung ứng nội địa đủ mạnh.

Kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan cho thấy xuất khẩu chỉ thực sự trở thành động lực nâng cấp nền kinh tế khi đi cùng quá trình phát triển doanh nghiệp nội địa, tích lũy công nghệ và xây dựng mạng lưới nhà cung ứng trong nước. Việt Nam cần hướng tới mô hình tương tự, thay vì chỉ cạnh tranh bằng lợi thế lao động và ưu đãi đầu tư.

FDI chiếm ưu thế trong xuất nhập khẩu: Bài toán nâng cao liên kết với doanh nghiệp nội địa

Một đặc điểm đáng chú ý khác là vai trò ngày càng lớn của khu vực FDI. Năm 2021, khu vực này chiếm khoảng 73,6% kim ngạch xuất khẩu và 65,7% kim ngạch nhập khẩu. Đến năm 2025, các tỉ trọng tương ứng tăng lên 77,3% và 69,8%. Trong 9 tháng đầu năm 2026, khu vực FDI chiếm tới 80,5% xuất khẩu và 74% nhập khẩu.

Ngược lại, khu vực doanh nghiệp trong nước tiếp tục nhập siêu, với mức 29,43 tỉ USD năm 2025 và 33,39 tỉ USD trong 9 tháng đầu năm 2026, trong khi khu vực FDI duy trì xuất siêu.

FDI đã mang lại nguồn vốn, công nghệ, việc làm và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế cho Việt Nam. Không thể phủ nhận rằng nếu thiếu khu vực này, quy mô xuất khẩu và vị thế thương mại hiện nay của Việt Nam sẽ rất khác. Tuy nhiên, mức độ phụ thuộc ngày càng lớn cũng đặt ra câu hỏi về khả năng lan tỏa của dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Nếu doanh nghiệp FDI chủ yếu nhập khẩu đầu vào từ mạng lưới cung ứng toàn cầu, tổ chức sản xuất tại Việt Nam rồi xuất khẩu sản phẩm ra nước ngoài, trong khi doanh nghiệp nội địa chỉ tham gia ở những công đoạn có giá trị thấp, lợi ích từ tăng trưởng thương mại sẽ không được phân bổ tương xứng trong nền kinh tế.

Do đó, chính sách thu hút FDI trong giai đoạn tới cần chuyển từ ưu tiên quy mô vốn đăng ký sang chất lượng và hiệu quả lan tỏa. Những dự án có khả năng phát triển nhà cung ứng trong nước, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực kỹ thuật và hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị cần được ưu tiên.

Cùng với các chương trình xúc tiến và kết nối doanh nghiệp, cần chú trọng nâng cao hiệu quả hợp tác giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước, nhất là trong phát triển nhà cung ứng, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực tham gia chuỗi giá trị.

Phụ thuộc vào một số đối tác khiến ngoại thương dễ tổn thương

Cùng với sự tập trung vào khu vực FDI, cơ cấu thị trường và nguồn cung thương mại của Việt Nam cũng đang bộc lộ rủi ro.

Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm khoảng 32,2% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong 9 tháng đầu năm 2026, tăng so với mức 28,6% năm 2021. Trong khi đó, Trung Quốc chiếm khoảng 41,3% tổng kim ngạch nhập khẩu, so với 33,2% năm 2021.

Trong cùng giai đoạn, Việt Nam xuất siêu 122,62 tỉ USD với Mỹ nhưng nhập siêu 121,48 tỉ USD từ Trung Quốc. Mô hình thương mại dựa trên đầu vào từ Đông Á, sản xuất tại Việt Nam và tiêu thụ tại Mỹ hoặc châu Âu vì thế vẫn được duy trì rõ nét.

Mô hình này đem lại lợi ích đáng kể khi các chuỗi cung ứng toàn cầu vận hành ổn định. Tuy nhiên, những thay đổi trong chính sách thuế quan, kiểm soát xuất khẩu, quy tắc xuất xứ và các biện pháp phòng vệ thương mại có thể nhanh chóng tác động đến hoạt động sản xuất trong nước.

Đặc biệt, khi các nền kinh tế lớn ngày càng chú trọng an ninh kinh tế và khả năng tự chủ chuỗi cung ứng, Việt Nam phải đối mặt với yêu cầu cao hơn về minh bạch nguồn gốc nguyên liệu, truy xuất xuất xứ và chứng minh giá trị thực sự được tạo ra trong nước.

Vì vậy, đa dạng hóa thị trường không nên chỉ được hiểu là tìm thêm điểm đến cho hàng xuất khẩu. Việt Nam cũng cần đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu, linh kiện và công nghệ, đồng thời phát triển các nhà cung ứng trong nước để giảm mức độ phụ thuộc vào một số đối tác.

Phát triển logistics và dịch vụ hỗ trợ để gia tăng giá trị từ ngoại thương

Một nghịch lý khác nằm ở thương mại dịch vụ. Trong khi thương mại hàng hóa phát triển nhanh, xuất nhập khẩu dịch vụ vẫn chiếm tỉ trọng tương đối nhỏ. Giai đoạn 2021 - 2025, quy mô thương mại dịch vụ chỉ tương đương khoảng 6,3% thương mại hàng hóa.

Dù vậy, lĩnh vực này đã có những cải thiện đáng kể. Xuất khẩu dịch vụ tăng từ 3,67 tỉ USD năm 2021 lên 30,31 tỉ USD năm 2025, trong khi nhập khẩu tăng từ 19,41 tỉ USD lên 40,54 tỉ USD. Nhờ đó, nhập siêu dịch vụ giảm từ 15,73 tỉ USD xuống 10,23 tỉ USD.

Du lịch là điểm sáng khi xuất khẩu đạt 13,06 tỉ USD, chiếm khoảng 50% tổng xuất khẩu dịch vụ và tạo thặng dư khoảng 2,21 tỉ USD. Ngược lại, vận tải vẫn là điểm nghẽn lớn. Nhập khẩu dịch vụ vận tải đạt 16,40 tỉ USD, cao hơn đáng kể so với xuất khẩu 7,81 tỉ USD. Riêng thâm hụt vận tải khoảng 8,59 tỉ USD.

Đáng chú ý, chi phí vận tải và bảo hiểm gắn với hàng hóa nhập khẩu lên tới 14,39 tỉ USD. Điều này phản ánh một thực tế: Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu lớn, nhưng năng lực cung cấp các dịch vụ hỗ trợ thương mại quốc tế chưa phát triển tương xứng.

Đầu tư vào cảng biển, vận tải biển, logistics, bảo hiểm hàng hóa và các dịch vụ tài chính xuyên biên giới vì thế không chỉ có ý nghĩa nâng cao hiệu quả lưu thông hàng hóa, mà còn giúp giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước. Đây là một hướng đi quan trọng để cải thiện cán cân dịch vụ và giảm chi phí cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Định hình chiến lược ngoại thương giai đoạn 2026 - 2030: Chuyển từ tăng trưởng quy mô sang nâng cao giá trị nội địa

Trong giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa để mở rộng ngoại thương, nhưng cách tiếp cận chính sách cần thay đổi theo hướng chú trọng chất lượng hơn quy mô.

Thứ nhất, cần xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp cung ứng trong nước, đặc biệt trong các ngành điện tử, cơ khí chính xác, thiết bị công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ. Chính sách tín dụng, thuế, đất đai và hỗ trợ đổi mới công nghệ cần hướng tới các doanh nghiệp có khả năng tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng cao tiêu chuẩn chất lượng, quản trị và năng lực đáp ứng đơn hàng quốc tế.

Thứ hai, chính sách thu hút FDI cần gắn chặt hơn với hiệu quả lan tỏa. Thay vì chỉ đánh giá dự án thông qua vốn đầu tư và kim ngạch xuất khẩu, cần quan tâm đến tỉ lệ mua hàng trong nước, mức độ phát triển nhà cung ứng Việt Nam, hoạt động nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực.

Thứ ba, cần đa dạng hóa cả thị trường xuất khẩu lẫn nguồn cung nhập khẩu. Việc khai thác các FTA cần đi vào thực chất hơn, thông qua hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn môi trường và các yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực cảnh báo sớm và ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại, điều tra chống bán phá giá và chống lẩn tránh thuế.

Thứ tư, phát triển logistics và thương mại dịch vụ cần được coi là một cấu phần của chiến lược ngoại thương. Nâng cao năng lực vận tải biển, vận tải hàng không, bảo hiểm, kho bãi, thanh toán và tài trợ thương mại sẽ giúp giảm chi phí giao dịch, cải thiện cán cân dịch vụ và tăng khả năng giữ lại giá trị trong nước.

Thứ năm, cần hoàn thiện hệ thống thống kê và quản lý ngoại thương, nhất là đối với thương mại số, giao dịch xuyên biên giới và thương mại biên giới. Việc chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao khả năng truy xuất giao dịch và chuyển dần hoạt động biên mậu sang chính ngạch sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá chính xác hơn quy mô, cơ cấu và đóng góp thực chất của ngoại thương.

Việt Nam đã chứng minh được khả năng mở rộng thương mại và thu hút các tập đoàn sản xuất toàn cầu. Nhưng bước phát triển tiếp theo đòi hỏi nhiều hơn việc trở thành một địa điểm sản xuất có kim ngạch xuất khẩu lớn. Thước đo quan trọng của ngoại thương trong thập niên tới sẽ không chỉ là Việt Nam xuất khẩu bao nhiêu tỉ USD, mà còn là bao nhiêu giá trị được tạo ra bởi doanh nghiệp Việt Nam, bao nhiêu công nghệ được tích lũy trong nước và bao nhiêu dịch vụ có thể được cung cấp bởi các nhà cung ứng nội địa.

Nếu giải quyết được những vấn đề này, ngoại thương mới thực sự trở thành động lực nâng cao năng suất, củng cố năng lực tự chủ và hỗ trợ Việt Nam duy trì tăng trưởng cao trong dài hạn.