Người trồng mía gánh “thiệt đơn, thiệt kép”

Chậm thu mua, nông dân gánh đủ đường thiệt hại

Cuối tháng 7/2026, trên nhiều cánh đồng mía ở xã Uar và Ia Rsai, những cây mía trên hàng trăm ha vẫn đứng nguyên trên đồng dù đã quá vụ thu hoạch nhiều tháng.

Theo người dân buôn Thành Công (xã Uar), trong hợp đồng liên kết sản xuất với Công ty cổ phần Mía đường Tuy Hòa, mía dự kiến được thu hoạch từ đầu năm. Tuy nhiên, đến nay nhiều diện tích vẫn chưa được cắt, khiến cây mía mọc mầm, giảm chữ đường và chất lượng.

Gia đình ông Ksor Nhưn có 3ha mía nhưng mới chỉ được thu hoạch khoảng 9 sào, hơn 2 ha còn lại vẫn chờ doanh nghiệp bố trí lịch.

“Nếu thu hoạch đúng thời điểm thì xe tải có thể vào tận rẫy. Nay mùa mưa đến, phải thuê xe nhỏ chở mía ra điểm tập kết, chi phí tăng lên rất nhiều. Mía đã mọc mầm, trong khi gia đình còn khoản vay ngân hàng chưa có tiền trả”, ông Nhưn chia sẻ.

Cũng như vậy, gia đình chị Nay Sa Lem cũng thấp thỏm chờ thu hoạch hơn 1,3ha mía. Chị cho biết, nhiều lần đơn vị thu mua hẹn sẽ cắt mía nhưng rồi tiếp tục lùi thời gian, khiến người dân càng thêm sốt ruột.

Tại buôn Ia Jip, 12 hộ dân với hơn 16ha mía cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự. Theo thỏa thuận, việc thu hoạch phải hoàn thành trước ngày 30/6/2026, nhưng đến nay vẫn chưa được thu mua.

Theo thống kê của địa phương, xã Uar hiện còn khoảng 400ha mía chưa thu hoạch, trong khi xã Ia Rsai còn hơn 320ha, phần lớn liên kết với Công ty cổ phần Mía đường Tuy Hòa.

Việc chậm thu mua khiến người trồng mía chịu nhiều thiệt hại cùng lúc. Mía để lâu giảm năng suất, giảm chữ đường; nguy cơ cháy tăng cao trong mùa nắng, còn khi mưa xuống, việc vận chuyển gặp khó vì đường lầy lội, phát sinh thêm chi phí.

Gia đình chị Nguyễn Thị Hương (xã Ia Rsai) là trường hợp thiệt hại nặng khi hơn 1,6ha mía bị cháy ngay trong thời gian chờ thu hoạch.

“Gia đình trông chờ tiền bán mía để trả nợ và trang trải cuộc sống. Giờ mía cháy hết rồi, không biết lấy gì để trả nợ nữa”, chị Hương nghẹn ngào.

Để mô hình liên kết phát huy hiệu quả, cần có những hợp đồng minh bạch, ràng buộc trách nhiệm giữa doanh nghiệp và người dân, cùng với cơ chế giám sát và xử lý khi xảy ra vi phạm

Cần siết chặt liên kết để bảo vệ người trồng mía

Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, câu chuyện mía quá vụ còn cho thấy những bất cập trong mô hình liên kết sản xuất.

Theo phản ánh của người dân, khi tham gia trồng mía, doanh nghiệp cam kết thu mua đúng thời điểm. Thế nhưng, việc chậm thu hoạch kéo dài khiến nhiều hộ mất nguồn thu, trong khi vẫn phải gánh chi phí đầu tư và các khoản vay phục vụ sản xuất.

Đáng chú ý, quá trình xác minh của UBND xã Uar cho thấy nhiều hộ dân không ký hợp đồng trực tiếp với doanh nghiệp mà chỉ thỏa thuận thông qua đầu mối phụ trách vùng nguyên liệu. Trong khi đó, phía doanh nghiệp cho biết các hộ này không nằm trong danh sách ký hợp đồng chính thức.

Theo ông Nguyễn Thanh Vân, Phó Chủ tịch UBND xã Uar, địa phương nhiều lần làm việc với doanh nghiệp, đề nghị ưu tiên thu hoạch những diện tích có nguy cơ cháy và xem xét thu mua toàn bộ số mía còn tồn để giảm thiệt hại cho người dân.

Đồng thời, địa phương kiến nghị doanh nghiệp nghiên cứu ký hợp đồng trực tiếp với từng hộ dân trong các vụ tiếp theo nhằm bảo đảm quyền lợi, nâng cao trách nhiệm của các bên và xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, lâu dài.

Tại xã Ia Rsai, Chủ tịch UBND xã Võ Ngọc Châu cho biết, địa phương đã nhiều lần kiến nghị doanh nghiệp tập trung nhân lực, phương tiện để đẩy nhanh tiến độ thu mua.

Theo ông Châu, nếu việc thu hoạch tiếp tục kéo dài, thiệt hại sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người dân, hiệu quả liên kết sản xuất cũng như khả năng tái sinh của diện tích mía lưu gốc cho vụ sau.

Thực tế tại Gia Lai cho thấy, trong chuỗi liên kết sản xuất, người nông dân đang là bên chịu nhiều rủi ro nhất khi các cam kết không được thực hiện đúng tiến độ. Để mô hình liên kết phát huy hiệu quả, cần có những hợp đồng minh bạch, ràng buộc trách nhiệm giữa doanh nghiệp và người dân, cùng với cơ chế giám sát và xử lý khi xảy ra vi phạm. Chỉ khi quyền lợi của người trồng mía được bảo đảm, vùng nguyên liệu mới có thể phát triển ổn định và bền vững.