Nhu cầu làm mát tăng mạnh, Việt Nam đối mặt “vòng luẩn quẩn” nhiệt - điện

Tọa đàm “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn”

Áp lực làm mát gia tăng

Ngày 14/9, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam và Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức tọa đàm “Hành động toàn cầu vì một hành tinh mát lành hơn”.

Bà Nguyễn Đặng Thu Cúc, Điều phối viên Ô-dôn quốc gia, Cục Biến đổi khí hậu cho biết, Việt Nam đã đồng hành cùng cộng đồng quốc tế trong nỗ lực loại trừ các chất làm suy giảm tầng ozone. Nghị định thư Montreal được ký năm 1987 và Việt Nam chính thức tham gia năm 1994.

Từ đó, Việt Nam từng bước thực hiện các cam kết nhằm loại trừ chất gây suy giảm tầng ozone, giảm tác động tới sức khỏe và môi trường. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi sang môi chất mới lại phát sinh thách thức khi một số chất thay thế có tiềm năng gây hiệu ứng nhà kính.

Năm 2016, cộng đồng quốc tế tiếp tục sửa đổi Nghị định thư Montreal, bổ sung quy định kiểm soát các chất có tác động lớn đến biến đổi khí hậu. Theo bà Cúc, từ năm 2019, Việt Nam đã hình thành phương pháp tính toán và lộ trình chuyển đổi, chú trọng quản lý vòng đời môi chất lạnh, yêu cầu đối với thiết bị và thay thế dần thiết bị tác động xấu bằng công nghệ xanh.

PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Cơ khí, Đại học Bách khoa Hà Nội cho biết, nhu cầu làm mát tăng mạnh do nhiệt độ toàn cầu gia tăng. Trong khoảng hai thập kỷ qua, nhu cầu gần như năm nào cũng tăng hai con số. Dù tốc độ tăng đã giảm, nhu cầu vẫn gần gấp đôi mức tăng trung bình của lĩnh vực làm mát.

Theo Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), đến khoảng năm 2030-2035, làm mát có thể chiếm 25-30% tổng nhu cầu điện.

Theo PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng, điều hòa càng lấy nhiều nhiệt khỏi phòng thì càng thải nhiều nhiệt ra bên ngoài. Khi kết hợp với bê tông hóa và nhà cao tầng, nhiệt độ đô thị có thể cao hơn 2-5 độ C so với bên ngoài, làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt.

Nhiệt độ ngoài trời tăng cũng khiến điện năng tiêu thụ của điều hòa tăng. Cứ tăng 1 độ C, điện năng tiêu thụ có thể tăng 2-4%, tạo vòng luẩn quẩn: càng dùng điều hòa, càng thải nhiệt; nhiệt độ càng cao lại càng phải làm mát, kéo theo tiêu thụ điện và phát thải gián tiếp tăng.

Điều hòa còn có phát thải trực tiếp từ môi chất lạnh. Những môi chất trước đây được quan tâm do khả năng phá hủy tầng ozone, trong khi một số chất thay thế có thể gây hiệu ứng nhà kính. Theo PGS.TS. Nguyễn Việt Dũng, 1 kg môi chất lạnh có tiềm năng làm nóng lên cao khi phát thải có thể tương đương hàng nghìn kg CO2.

Vì vậy, làm mát bền vững không phải cắt giảm nhu cầu, mà phải đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, sản xuất, công nghiệp và các lĩnh vực mới như trung tâm dữ liệu, đồng thời hạn chế áp lực lên năng lượng và môi trường.

Công trình xanh phải tính từ đầu

Với khí hậu Việt Nam, kiểm soát nhu cầu làm mát cần đặt ra ngay từ quy hoạch. Theo đó, cần tính toán mật độ xây dựng, tỷ lệ cây xanh, diện tích mặt nước; tăng bề mặt phản xạ bức xạ mặt trời để giảm nhiệt và tải cho hệ thống điều hòa.

Theo ông Nguyễn Công Thịnh, chuyên gia về môi trường xây dựng, tiết kiệm năng lượng và công trình xanh, cần nâng cao nhận thức của chủ đầu tư về thiết kế, thiết bị, quản lý và vận hành công trình. Trong đó, cách tiếp cận theo vòng đời công trình (LCA) cần được áp dụng rộng rãi.

Thay vì chỉ quan tâm giá đầu tư ban đầu, chủ đầu tư cần đánh giá chi phí, lợi ích và hiệu quả trong toàn bộ vòng đời dự án. Nếu suất đầu tư tăng thêm 5%, nhưng hiệu quả tăng 50%, trong khi thời gian hoàn vốn chỉ 3, 5 hoặc 7 năm, khoản đầu tư gia tăng vẫn nhỏ so với vòng đời công trình.

Dán nhãn năng lượng cũng là công cụ quan trọng. Sau hơn 10 năm triển khai, Việt Nam đã có nhãn cho gần như đầy đủ các nhóm sản phẩm sử dụng năng lượng thiết yếu, trong đó có điều hòa không khí. Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, dự kiến từ khoảng năm 2027, một số sản phẩm, vật liệu xây dựng sẽ được đưa vào chương trình dán nhãn.

Việc này giúp chủ đầu tư, đơn vị thiết kế lựa chọn vật liệu có tính năng nhiệt phù hợp, giảm hấp thụ nhiệt và nhu cầu năng lượng.

Một yêu cầu khác là phát triển hệ thống phòng thử nghiệm trong nước. Việc đưa sản phẩm sang Singapore hoặc quốc gia khác để thử nghiệm làm tăng chi phí. Năng lực thử nghiệm trong nước sẽ hỗ trợ doanh nghiệp, minh bạch hóa thị trường và giảm chi phí khi đưa công nghệ mới vào công trình.

Về dài hạn, Việt Nam cần lộ trình mạnh mẽ hơn cho công trình xanh và hiệu quả năng lượng. Quyết định 2530 của Thủ tướng Chính phủ ký tháng 11/2025 đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 1.200 công trình xanh. Việt Nam hiện có 868 công trình xanh, song vẫn còn khoảng cách với Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Indonesia đã đưa ra lộ trình bắt buộc chứng nhận công trình xanh đối với một số loại hình.

Từ góc độ thị trường, bà Nguyễn Thị Lệ Thanh, Giám đốc Công ty Daikin Air-Conditioning Việt Nam cho rằng, chính sách, tiêu chuẩn và nhận thức thị trường sẽ quyết định tốc độ phổ cập thiết bị làm mát hiệu suất cao, sử dụng môi chất lạnh có tác động thấp hơn tới khí hậu.

Ở góc độ thiết kế, ông Phan Tuấn Anh, Kiến trúc sư trưởng và Nhà sáng lập GS Team cho hay, áp lực tối ưu hóa diện tích xây dựng khiến những không gian không trực tiếp tạo doanh thu như giếng trời, hành lang đệm hay không gian chắn nắng dễ bị cắt giảm. Giải pháp là đặt yêu cầu tiết kiệm năng lượng và công trình xanh ngay từ đầu dự án.

Theo ông Phan Tuấn Anh, kiến trúc sư, kỹ sư cơ điện và đơn vị vận hành cần phối hợp ngay từ đầu. Cuối cùng, đào tạo và cập nhật công nghệ là điều kiện quan trọng để biến làm mát bền vững thành phổ biến trong nước, thay vì chỉ là một lựa chọn tốt hơn.