Pháp lý thông thoáng, thống nhất cho hoạt động hợp tác quốc tế

Các ĐBQH thảo luận tại Tổ về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi)

Phân cấp nhưng không buông lỏng

Thảo luận tại Tổ về dự án Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi), ĐBQH Phan Thị Thùy Linh cho rằng sau 5 năm thi hành, bối cảnh thực tiễn đã có nhiều thay đổi. Đặc biệt, việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, sửa đổi Luật Điều ước quốc tế năm 2025 cùng nhu cầu hợp tác quốc tế ngày càng tăng của các trường đại học, bệnh viện, thiết chế văn hóa, thể thao và địa phương đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện khung pháp lý phù hợp. Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng thỏa thuận được ký kết nhưng thiếu theo dõi, đánh giá và triển khai thực hiện. Nếu tiếp tục mở rộng phân cấp mà không xác định rõ trách nhiệm, những hạn chế này có nguy cơ gia tăng.

Dưới góc độ địa phương, ĐBQH Lý Thị Lan (Tuyên Quang) bổ sung, hiện nay, hợp tác quốc tế ngày càng đa dạng tại địa phương; riêng tại Tuyên Quang, hiện có 129 thỏa thuận quốc tế, gồm 34 cấp tỉnh và 95 thuộc cấp sở, ngành, địa phương (chủ yếu là các xã biên giới) trên nhiều lĩnh vực. Việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát sinh vướng mắc trong việc xác định chủ thể có thẩm quyền ký kết khi phía Việt Nam không còn tổ chức hành chính tương ứng với phía bạn (ví dụ, trước đây quản lý biên giới thực hiện ở cấp huyện, nhưng nay Việt Nam không còn cấp huyện). Dù vấn đề chuyển tiếp các thỏa thuận đã ký cơ bản có cơ sở pháp lý theo khoản 4 Điều 47 dự thảo Luật và Nghị định 177/2025/NĐ-CP của Chính phủ, thực tiễn vẫn vướng mắc khi ký thỏa thuận mới ở lĩnh vực đặc thù như quản lý biên giới.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh phát biểu thảo luận tại Tổ

Do đó, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đồng tình với sự cần thiết sửa đổi Luật, nhằm thể chế hóa kịp thời Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng về đối ngoại và hội nhập quốc tế. Đồng thời, đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đặc biệt là cách tiếp cận của dự thảo luật là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát.

Theo đó, phân cấp nhưng không buông lỏng, giao quyền nhưng có kiểm soát được quyền lực. Dự thảo Luật liên quan đến nhiều lĩnh vực như dữ liệu, chữ ký điện tử, ngân sách, lưu trữ, bảo vệ bí mật nhà nước... Vì vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục rà soát, đối chiếu với các luật chuyên ngành và các dự án luật trình tại kỳ họp này, bảo đảm tính thống nhất hệ thống pháp luật.

Đối với quy định về thẩm quyền ký kết của các chủ thể mới và điều kiện thực thi, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh ủng hộ việc bổ sung các chủ thể ký kết mới. Các chủ thể này gồm UBND xã, phường ở khu vực biên giới và đặc khu, các cơ quan, đơn vị trong lực lượng vũ trang và các đơn vị sự nghiệp công lập. Đây là bước đi phù hợp với yêu cầu thực tiễn trong lĩnh vực hợp tác. Tuy nhiên, quyền đến đâu thì năng lực và trách nhiệm phải đến đó, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết các tiêu chí, điều kiện về chức năng, nhu cầu hợp tác, năng lực tổ chức thực hiện và khả năng bảo đảm nguồn lực của các chủ thể này.

Tạo không gian hợp tác linh hoạt

Cùng chung nhận định này, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đánh giá, việc dự thảo Luật mở rộng chủ thể ký kết, đẩy mạnh phân cấp và bổ sung thủ tục rút gọn là hướng đi đúng đắn. Tuy nhiên, quá trình sửa đổi cần quán triệt nguyên tắc: “Mở rộng phải đi cùng kiểm soát, phân cấp phải đi cùng trách nhiệm, và ký kết là để thực hiện”. Bởi lẽ, dù thỏa thuận quốc tế không có tính ràng buộc pháp lý như điều ước quốc tế, mỗi văn bản được ký kết với đối tác nước ngoài đều gắn với uy tín của Việt Nam.

Góp ý về chủ thể ký kết là đơn vị sự nghiệp công lập tại các Điều 2, 3, 19 và 20, đại biểu cho biết, trên thực tế, các trường đại học, bệnh viện, viện nghiên cứu, bảo tàng, nhà hát và trung tâm huấn luyện thể thao thường xuyên có nhu cầu ký kết thỏa thuận hợp tác quốc tế trong đào tạo, nghiên cứu khoa học, chuyển giao kỹ thuật y tế, giao lưu văn hóa, thể thao. Trong khi đó, các đơn vị này đã được pháp luật chuyên ngành trao quyền tự chủ nhất định. Nếu mọi thỏa thuận đều phải thực hiện quy trình lấy ý kiến tương tự cơ quan nhà nước sẽ tạo thêm một tầng thủ tục, làm chậm các hoạt động hợp tác mà Nhà nước đang khuyến khích.

Từ thực tế trên, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát theo hướng, đối với những thỏa thuận thuộc phạm vi tự chủ, đơn vị sự nghiệp công lập được chủ động ký kết và báo cáo cơ quan chủ quản. Chỉ những thỏa thuận có yếu tố nhạy cảm liên quan đến an ninh, dữ liệu, tài chính, sở hữu trí tuệ mới phải thực hiện quy trình lấy ý kiến trước khi ký. Đồng thời, cần làm rõ quyền ký kết của các trường đại học địa phương, bệnh viện tỉnh thuộc UBND cấp tỉnh, tránh tình trạng các đơn vị cùng loại hình nhưng chịu sự điều chỉnh bởi những quy định pháp lý khác nhau.

Bên cạnh đó, để bảo đảm quản lý thống nhất đối với hoạt động đối ngoại, ĐBQH Lý Thị Lan đề nghị rà soát Điều 2, Điều 3 và Điều 20 dự thảo Luật để làm rõ nguyên tắc xác định chủ thể ký kết khi không có chính quyền tương ứng ở phía nước ngoài, đồng thời giao Chính phủ hướng dẫn cụ thể hoạt động hợp tác biên giới đặc thù; cần phân biệt thẩm quyền quyết định với trách nhiệm của cơ quan trực tiếp thực hiện; cấp tỉnh quản lý thống nhất, còn cấp xã chịu trách nhiệm về tính khả thi và thực hiện theo chức năng, nhiệm vụ.

“Nếu luật chỉ quy định trách nhiệm của chủ tịch UBND cấp tỉnh mà chưa xác định đầy đủ trách nhiệm của chủ tịch UBND cấp xã thì khi phát sinh những vấn đề trong quá trình thực hiện thì sẽ khó phân định trách nhiệm của từng chủ thể”, ĐBQH Lý Thị Lan nhấn mạnh.

“Việc hoàn thiện các quy định trên sẽ góp phần tạo không gian hợp tác quốc tế linh hoạt, chủ động cho các cơ quan, đơn vị và địa phương, đồng thời bảo đảm sự thống nhất, hiệu lực và hiệu quả trong quản lý nhà nước về đối ngoại”, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh khẳng định.