Sửa Luật Điện lực: Không để rủi ro đầu tư dồn sang Nhà nước và người sử dụng điện

Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra về dự án luật Điện lực sửa đổi (Ảnh QH)

Tháo gỡ điểm nghẽn đầu tư, hoàn thiện cơ chế giá điện

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết, việc sửa đổi Luật Điện lực nhằm thể chế hóa các chủ trương mới về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời tháo gỡ những vướng mắc trong quy hoạch, đầu tư xây dựng, lựa chọn nhà đầu tư, phát triển nguồn điện và lưới điện.

Thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề mà Luật Điện lực số 61/2024/QH15 chưa đáp ứng kịp, nhất là yêu cầu phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, phát triển năng lượng tái tạo, năng lượng mới, hoàn thiện cơ chế giá điện và thị trường điện cạnh tranh.

Dự thảo Luật gồm 3 điều, trong đó sửa đổi chủ yếu 27 điều, bãi bỏ 3 điều cùng một số quy định liên quan. Nội dung sửa đổi tập trung vào quy hoạch, đầu tư xây dựng, cấp phép hoạt động điện lực, mua bán điện, giá điện và chính sách phát triển các loại hình năng lượng mới.

Dự thảo cũng bổ sung cơ chế đầu tư dự án lưới điện truyền tải theo phương thức đối tác công tư, mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội tham gia phát triển hạ tầng điện lực.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng (Ảnh QH)

Về xác định giá điện, Chính phủ đề xuất nguyên tắc giá điện phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, kinh doanh hợp lý, hợp lệ, tạo điều kiện để các thành phần kinh tế thu hồi chi phí đầu tư, chi phí tài chính, chi phí vận hành và có mức lợi nhuận hợp lý. Giá điện được hình thành theo cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, phù hợp với cấp độ phát triển thị trường điện cạnh tranh và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trường hợp giá bán điện chưa kịp điều chỉnh để bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội, dự thảo đề xuất Nhà nước có cơ chế bù đắp chi phí hợp lý.

Một nội dung đáng chú ý khác trong dự thảo là từng bước xóa bỏ bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng chưa tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Đồng thời, dự thảo bổ sung cơ chế sử dụng ngân sách nhà nước hoặc các nguồn tài chính, quỹ hợp pháp để hỗ trợ tiền điện cho những đối tượng khách hàng theo quy định của Chính phủ. Bên cạnh đó, dự thảo đề xuất mở rộng đối tượng tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp, bổ sung đơn vị bán lẻ điện; hoàn thiện cơ chế giá khuyến khích đầu tư năng lượng tái tạo, năng lượng mới, hệ thống lưu trữ điện và nguồn điện hỗn hợp.

Đối với năng lượng tái tạo, Chính phủ đề xuất khung pháp lý phát triển thị trường Chứng chỉ năng lượng tái tạo, trong đó chứng chỉ có thể được giao dịch độc lập với hoạt động mua bán điện. Dự thảo cũng bổ sung cơ chế phát triển điện gió ngoài khơi, điện rác và hệ thống lưu trữ điện.

Về cải cách thủ tục hành chính, dự thảo giữ nguyên 16 thủ tục, bãi bỏ 3 thủ tục, phát sinh một thủ tục mới và sửa đổi 19 thủ tục. Việc phân cấp được đặt trong yêu cầu phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương.

Không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư sang người sử dụng điện

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho biết Uỷ ban cơ bản tán thành sự cần thiết sửa đổi nhằm tháo gỡ khó khăn, tạo thuận lợi cho hoạt động điện lực. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý Luật Điện lực mới có hiệu lực từ ngày 1/2/2025, việc tiếp tục sửa đổi trong thời gian ngắn có thể ảnh hưởng đến tính ổn định và khả năng dự báo của pháp luật.

Vì vậy, Ủy ban đề nghị chỉ sửa đổi những vấn đề thực sự cấp thiết, đã đủ rõ và có căn cứ chính trị, pháp lý, thực tiễn. Những chính sách mới có tác động lớn phải được đánh giá đầy đủ trước khi luật hóa. Đối với cơ chế giá điện, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành nguyên tắc phản ánh chi phí hợp lý, hợp lệ, tạo điều kiện huy động nguồn lực đầu tư và phát triển thị trường điện cạnh tranh. Tuy nhiên, quy định về giá hợp đồng mua bán điện phải bảo đảm thu hồi đầy đủ chi phí, vốn đầu tư và lợi nhuận hợp lý có thể dẫn đến cách hiểu Nhà nước bảo đảm kết quả tài chính cho nhà đầu tư.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải (Ảnh QH)

Ủy ban đề nghị xác định rõ giá điện phải hình thành trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro và điều kiện thị trường; không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, bên mua điện hoặc người sử dụng điện. Đáng chú ý, có ý kiến đề nghị bổ sung nguyên tắc kiểm soát, kiểm tra, kiểm toán các khoản chi phí được tính vào giá điện, loại trừ những chi phí bất hợp lý do quản trị hoặc đầu tư kém hiệu quả.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị đánh giá tác động tổng hợp của các cơ chế giá mới, nhất là giá điện theo thời gian sử dụng và lộ trình xóa bỏ bù chéo; lượng hóa ảnh hưởng đến hóa đơn tiền điện của các nhóm hộ gia đình và chi phí điện của doanh nghiệp.

Liên quan đến đề xuất Nhà nước bù đắp chi phí khi giá bán điện chưa kịp điều chỉnh, Ủy ban yêu cầu làm rõ nguồn lực, phương thức, thời điểm xác nhận và xử lý chi phí, tránh cách hiểu mặc nhiên phát sinh nghĩa vụ của ngân sách nhà nước.

Đối với chính sách xóa bỏ bù chéo, cần xác định rõ phạm vi, đối tượng và lộ trình thực hiện, đồng thời phân biệt với chính sách hỗ trợ trực tiếp cho hộ nghèo, hộ chính sách và người dân tại những địa bàn khó khăn. Việc hỗ trợ phải có tiêu chí, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện rõ ràng, công khai, minh bạch, bảo đảm quá trình thị trường hóa giá điện không ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận điện của các nhóm cần được Nhà nước hỗ trợ.

Mở rộng cơ chế đầu tư phải đi đôi với kiểm soát rủi ro

Đối với các cơ chế đặc thù trong đầu tư dự án điện lực, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường tán thành chủ trương tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, lựa chọn nhà đầu tư và đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án.

Tuy nhiên, dự thảo mở rộng cơ chế miễn thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư từ dự án lưới điện sang nhiều dự án điện lực khác. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ căn cứ, phạm vi và cơ chế thay thế để kiểm soát đất đai, rừng, khu vực biển, môi trường, năng lực nhà đầu tư cũng như yêu cầu quốc phòng, an ninh.

Các đại biểu tham dự phiên họp (Ảnh QH)

Các điều kiện, tiêu chí, thẩm quyền, trách nhiệm giải trình và cơ chế hậu kiểm cần được quy định chặt chẽ ngay trong Luật, tránh tạo khoảng trống quản lý hoặc phát sinh lợi ích nhóm, cơ chế xin - cho.

Với thị trường điện cạnh tranh, Ủy ban cơ bản tán thành mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp. Tuy nhiên, việc bổ sung đơn vị bán lẻ điện tham gia có thể tác động đến cơ cấu khách hàng, doanh thu của các đơn vị điện lực và chi phí hệ thống. Do đó, cần xác định rõ nghĩa vụ thanh toán chi phí sử dụng lưới điện, phân phối, điều độ, dự phòng và các dịch vụ hệ thống; không chuyển dịch bất hợp lý chi phí sang khách hàng không tham gia mua bán điện trực tiếp.

Đối với điện gió ngoài khơi, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ quyền sở hữu, bảo mật dữ liệu khảo sát, nghĩa vụ ký quỹ và kiểm soát chuyển nhượng dự án, bảo đảm yêu cầu cạnh tranh, minh bạch, quốc phòng, an ninh và chủ quyền biển, đảo.

Ủy ban cũng yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý Chứng chỉ năng lượng tái tạo, tránh ghi nhận trùng với tín chỉ các-bon; làm rõ điều kiện đầu tư hệ thống lưu trữ điện độc lập và phạm vi tham gia của khu vực ngoài nhà nước đối với điện hạt nhân mô-đun nhỏ.

Đối với quy định chuyển tiếp, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát mối quan hệ giữa dự thảo Luật và Nghị quyết số 253/2025/QH15, bảo đảm không chồng chéo chính sách hoặc phát sinh khoảng trống pháp lý.