Gỡ điểm nghẽn kinh doanh, kiểm soát quyền lực thị trường ra sao?

Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra về các dự án luật (Ảnh QH)

Nới quyền kinh doanh, nhưng phải rõ giới hạn quản lý

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là việc điều chỉnh các quy định liên quan trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp, từ khuyến mại, cạnh tranh, xuất nhập khẩu đến sử dụng thông tin khách hàng.

Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, việc sửa đổi bốn luật nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc có nguyên nhân từ quy định pháp luật; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.

Bộ trưởng cho biết, quá trình rà soát tập trung vào những quy định cần điều chỉnh để phù hợp với yêu cầu quản lý và thực tiễn hoạt động thương mại. Đáng chú ý, dự thảo hướng tới bãi bỏ 6 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 11 thủ tục, đồng thời cắt giảm một số điều kiện đầu tư kinh doanh.

Đối với Luật Thương mại, một thay đổi đáng quan tâm là quy định về hạn mức khuyến mại và mức giảm giá tối đa. Dự thảo luật đề xuất giao Bộ trưởng Bộ Công Thương quy định cụ thể các mức này căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu thuận lợi hóa thương mại trong từng thời kỳ.

Quy định được đề xuất nhằm tạo cơ sở điều chỉnh chính sách khuyến mại phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội đề nghị làm rõ nguyên tắc, tiêu chí và giới hạn điều chỉnh để bảo đảm tính ổn định, minh bạch và khả năng dự báo của chính sách.

Đặc biệt, cơ quan thẩm tra lưu ý cần có quy định phù hợp với giao dịch trên nền tảng số, nơi nhiều hình thức ưu đãi có thể được áp dụng đồng thời. Việc điều chỉnh hạn mức khuyến mại cũng cần được phân định rõ với các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường hoặc cạnh tranh không lành mạnh, tránh xử lý trùng lặp.

Một nội dung khác là sửa đổi quy định về độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại.

Theo dự thảo, Nhà nước thực hiện độc quyền đối với một số hàng hóa, dịch vụ hoặc địa bàn đã được luật chuyên ngành quy định. Danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc phạm vi độc quyền phải được công bố công khai trên cổng thông tin điện tử của cơ quan có thẩm quyền.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành nguyên tắc này, song đề nghị tiếp tục làm rõ thẩm quyền trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh; đồng thời xác định cơ chế lựa chọn chủ thể thực hiện, kiểm soát giá, chất lượng và nghĩa vụ cung ứng khi hoạt động độc quyền được giao cho doanh nghiệp.

Đáng chú ý, dự thảo còn đề xuất bãi bỏ một số quy định về hợp đồng và toàn bộ Chương VII của Luật Thương mại liên quan đến chế tài trong thương mại.

Cơ quan thẩm tra nhận định đây là thay đổi về chế định pháp luật, không đơn thuần là loại bỏ những quy định trùng lặp. Vì vậy, cần có bảng đối chiếu giữa quy định bị bãi bỏ và quy định thay thế, đánh giá đầy đủ tác động, đồng thời nghiên cứu giữ lại những quy định đặc thù cần thiết.

Ủy ban cũng đề nghị hoàn thiện điều khoản chuyển tiếp đối với hợp đồng, tranh chấp và thời hiệu. Có ý kiến đề xuất tiếp tục giữ các quy định này để nghiên cứu trong lần sửa đổi toàn diện Luật Thương mại dự kiến vào năm 2028.

Kiểm soát cạnh tranh trên nền tảng số

Nếu những sửa đổi trong Luật Thương mại tập trung vào điều kiện và phương thức kinh doanh, các đề xuất sửa đổi Luật Cạnh tranh đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế nhận diện và xử lý hành vi hạn chế cạnh tranh, nhất là trong môi trường kinh tế số.

Dự thảo bổ sung, điều chỉnh các quy định về thị trường liên quan, thị phần, thị phần kết hợp, sức mạnh thị trường đáng kể, nhóm doanh nghiệp liên kết và nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.

Theo đó, việc xác định sức mạnh thị trường đáng kể của doanh nghiệp không chỉ căn cứ vào thị phần mà còn xem xét những yếu tố khác, trong đó có khả năng kiểm soát thị trường, quyền sở hữu hoặc sử dụng cơ sở hạ tầng, quyền sở hữu trí tuệ và khả năng thu thập, tích lũy, kiểm soát, xử lý, khai thác dữ liệu người sử dụng.

Dự thảo cũng đề cập đến mức độ ảnh hưởng của hiệu ứng mạng, khả năng tích hợp sản phẩm, dịch vụ trong cùng hệ sinh thái và khả năng kiểm soát việc tiếp cận thị trường của doanh nghiệp khác.

Đây là những nội dung được Ủy ban Kinh tế và Tài chính đặc biệt quan tâm trong quá trình thẩm tra.

Cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu cách thiết kế quy định về thị trường liên quan, thị phần và sức mạnh thị trường đáng kể phù hợp với đặc thù nền kinh tế số, bảo đảm rõ ràng, khả thi và tránh tạo ra những cách hiểu khác nhau.

Đồng thời, cần làm rõ nội hàm, tiêu chí và mối quan hệ giữa các doanh nghiệp thuộc nhóm doanh nghiệp liên kết và nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.

Đối với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh hoặc vị trí độc quyền, dự thảo bổ sung những hành vi có liên quan đến khả năng tiếp cận thị trường, dữ liệu và hoạt động của doanh nghiệp trên nền tảng số.

Trong đó có các hành vi sử dụng, hạn chế hoặc kiểm soát dữ liệu theo cách có thể ngăn cản doanh nghiệp khác tham gia hoặc mở rộng thị trường; áp đặt điều kiện bất hợp lý đối với khách hàng, người sử dụng; hoặc hạn chế khả năng lựa chọn, chuyển đổi sản phẩm, dịch vụ.

Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục rà soát theo hướng xác định rõ hành vi và hậu quả, bảo đảm căn cứ xử lý phải gắn với thiệt hại hoặc khả năng gây thiệt hại ở mức độ đáng kể.

Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu bao quát các hành vi trên cả thị trường truyền thống và thị trường đa diện, nền tảng số, đồng thời hạn chế tối đa việc can thiệp vào quyền tự do kinh doanh.

Một nội dung khác là kiểm soát hoạt động tập trung kinh tế. Dự thảo điều chỉnh các quy định về hình thức tập trung kinh tế, tiêu chí xác định ngưỡng thông báo và quy trình thẩm định.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ bản chất các hình thức tập trung kinh tế, bảo đảm quy định bao quát những hình thức đang được đề xuất tại dự thảo nghị định hướng dẫn.

Liên quan đến xử lý vi phạm, dự thảo đề cập mức phạt đối với hành vi vi phạm quy định về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, tập trung kinh tế và những hành vi cạnh tranh khác.

Cơ quan thẩm tra lưu ý cần bảo đảm sự thống nhất giữa Luật Cạnh tranh với các dự án sửa đổi Bộ luật Hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính dự kiến được Quốc hội xem xét tại cùng kỳ họp.

Phân quyền quản lý ngoại thương, bảo vệ dữ liệu người tiêu dùng

Bên cạnh những thay đổi trong lĩnh vực thương mại và cạnh tranh, dự án Luật còn điều chỉnh các quy định về quản lý ngoại thương nhằm tiếp tục phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa thủ tục hành chính.

Theo dự thảo, một số thẩm quyền cấp giấy phép xuất khẩu, nhập khẩu trong các trường hợp ngoại lệ được đề xuất giao cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản tán thành chủ trương này nhưng đề nghị đánh giá đầy đủ nguồn lực và năng lực chuyên môn của địa phương. Cơ quan Trung ương cần tiếp tục thống nhất hướng dẫn nghiệp vụ, xây dựng cơ sở dữ liệu và thực hiện kiểm tra, giám sát.

Đối với hoạt động tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và quá cảnh hàng hóa, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ giới hạn áp dụng một số trường hợp ngoại lệ, cũng như quy trình thay đổi tuyến đường vận chuyển hàng hóa quá cảnh.

Riêng việc thay đổi tuyến đường quá cảnh, cần xác định rõ trường hợp nào chỉ phải thông báo, trường hợp nào phải được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.

Trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nội dung đáng chú ý là đề xuất tăng quyền chủ động của người tiêu dùng đối với việc thu thập và sử dụng thông tin cá nhân.

Dự thảo sửa đổi khoản 2 Điều 17 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng tổ chức, cá nhân kinh doanh phải thiết lập phương thức rõ ràng để người tiêu dùng lựa chọn từng mục đích, phạm vi thu thập và sử dụng thông tin khi đồng ý cung cấp dữ liệu.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành định hướng này, đồng thời đề nghị bảo đảm sự thống nhất với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Đặc biệt, cơ quan thẩm tra yêu cầu làm rõ việc tách biệt dữ liệu cần thiết để thực hiện hợp đồng với dữ liệu phục vụ quảng cáo, cá nhân hóa; quyền rút lại sự đồng ý của người tiêu dùng; trách nhiệm chứng minh đã có sự đồng ý và việc xử lý dữ liệu của người chưa thành niên, người tiêu dùng dễ bị tổn thương.

Một vấn đề khác là kiểm soát hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung.

Theo cơ quan thẩm tra, một số tiêu chí trong dự thảo còn mang tính định tính nhưng lại trực tiếp làm phát sinh nghĩa vụ của doanh nghiệp. Vì vậy, cần làm rõ cơ quan chủ trì ban hành danh mục, cơ chế phối hợp, đánh giá tác động và thời hạn chuyển tiếp.

Đối với hỗ trợ thương lượng khi phát sinh tranh chấp, dự thảo điều chỉnh trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị xác định rõ thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã, cơ quan tiếp nhận chính, cơ chế chuyển hồ sơ và nguyên tắc không giải quyết trùng lặp. Đặc biệt, cần làm rõ thẩm quyền xử lý đối với tranh chấp phát sinh trên nền tảng số.

Về tổng thể, cơ quan thẩm tra tán thành sự cần thiết sửa đổi bốn luật và nhất trí phạm vi sửa đổi như Chính phủ trình, tập trung xử lý những vấn đề đã được nhận diện rõ, có căn cứ thực tiễn và mức độ đồng thuận cao.

Đối với những vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau, Ủy ban đề nghị tiếp tục nghiên cứu trong quá trình rà soát toàn diện các luật có liên quan.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng đề nghị tiếp tục rà soát các quy định về hạn chế quyền, xác lập nghĩa vụ, xử lý vi phạm và chuyển tiếp; bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan. Việc phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát và nguồn lực thực hiện.