Sản phẩm OCOP sàng lọc để nâng chất lượng

Hết hạn chứng nhận không đồng nghĩa với ngừng sản xuất

Được công nhận OCOP là lợi thế để sản phẩm xây dựng thương hiệu, mở rộng thị trường. Nhưng danh hiệu ấy không có giá trị vĩnh viễn. Sau mỗi chu kỳ công nhận, chủ thể phải chứng minh sản phẩm vẫn đáp ứng tiêu chuẩn, quy trình sản xuất được duy trì và chất lượng có cải thiện. Đây cũng là áp lực không nhỏ đối với những cơ sở sản xuất quy mô nhỏ.

Chương trình OCOP tại các địa phương đang bước vào quá trình sàng lọc, hướng đến những sản phẩm có chất lượng và sức cạnh tranh thực chất (Ảnh: C. Thái).

Đơn cử tại tỉnh Gia Lai, câu chuyện tại cơ sở sản xuất bánh hỏi, bánh canh Vidata, xã Tây Sơn, phần nào cho thấy điều đó. Cơ sở từng có hai sản phẩm OCOP, trong đó bánh canh rau củ được công nhận 3 sao từ cuối năm 2022. Đến cuối năm 2025, sản phẩm hết thời hạn công nhận nhưng chưa được đánh giá lại. Hiện cơ sở còn một sản phẩm trong thời hạn hiệu lực; sản phẩm còn lại vẫn được duy trì sản xuất nhưng chưa trở lại danh sách được công nhận.

Theo ông Đặng Ngọc Vũ, chủ cơ sở Vidata, chi phí hoàn thiện hồ sơ và đáp ứng các yêu cầu đánh giá lại có thể lên đến vài chục triệu đồng cho mỗi sản phẩm. Lần đầu tham gia chương trình, cơ sở được địa phương hỗ trợ kinh phí, nhưng nay phải tự thu xếp nên gặp khó khăn. Với một cơ sở nhỏ, đây là khoản đầu tư đáng kể.

Thực tế, sản phẩm hết hạn chứng nhận không đồng nghĩa với việc ngừng sản xuất hay không còn bảo đảm chất lượng. Một số chủ thể vẫn duy trì hoạt động, có thị trường tiêu thụ nhưng chưa đủ nguồn lực để hoàn tất thủ tục đánh giá lại. Theo Phòng Kinh tế xã Tây Sơn, địa phương đang hướng dẫn các cơ sở hoàn thiện hồ sơ, đồng thời tham mưu UBND xã bố trí nguồn lực hỗ trợ phù hợp.

Số lượng giảm, chất lượng có thực sự tăng?

Cuối năm 2025, tỉnh Gia Lai có 981 sản phẩm OCOP còn hiệu lực của 507 chủ thể. Đến hết tháng 9/2026, con số này giảm còn 846 sản phẩm của 441 chủ thể, tức giảm 135 sản phẩm và 66 chủ thể. Riêng xã Tây Sơn, từ 23 sản phẩm từng được công nhận, hiện chỉ còn 7 sản phẩm trong thời hạn hiệu lực.

Sự sụt giảm trên có thể phản ánh quá trình sàng lọc, khi những sản phẩm không còn đáp ứng yêu cầu hoặc chủ thể không duy trì được hoạt động phải rời chương trình. Tuy nhiên, có những sản phẩm vẫn được sản xuất, tiêu thụ nhưng chưa đánh giá lại do khó khăn kinh phí. Hai trường hợp này cần được phân biệt rõ để có cách nhìn đầy đủ về kết quả OCOP.

Thực tế, sản phẩm hết hạn chứng nhận không đồng nghĩa với việc ngừng sản xuất hay không còn bảo đảm chất lượng (Ảnh: C. Thái)

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Gia Lai, chương trình đang chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang chú trọng chiều sâu. Số lượng sản phẩm giảm là điều khó tránh khỏi trong quá trình sàng lọc, hướng đến nâng cao chất lượng. Đáng chú ý, đến cuối tháng 9/2026, số sản phẩm 5 sao của tỉnh tăng từ 7 lên 11, cho thấy dư địa phát triển những sản phẩm chất lượng cao vẫn còn.

Dù vậy, số sao chưa phải thước đo đầy đủ cho hiệu quả chương trình. Giá trị của một sản phẩm OCOP cần được nhìn từ khả năng tiêu thụ, doanh thu, độ ổn định chất lượng và lợi ích mang lại cho người sản xuất. Sản phẩm được xếp hạng cao nhưng đầu ra hạn chế, chủ thể không đủ sức duy trì sản xuất thì danh hiệu cũng khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế. Ngược lại, những sản phẩm chưa được đánh giá lại nhưng vẫn có thị trường và tiềm năng phát triển cần được tạo điều kiện để tiếp tục tham gia chương trình.

Giữ chuẩn phải trở thành năng lực thường xuyên

Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg ngày 22/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ quy định hồ sơ đánh giá lại phải cập nhật kết quả sau thời gian được công nhận, từ nguyên liệu, công nghệ, bao bì, nhãn mác đến công bố chất lượng, kiểm nghiệm định kỳ, thị trường, sản lượng và doanh thu. Điều này cho thấy duy trì hạng OCOP không đơn thuần là hoàn tất thủ tục, mà đòi hỏi chủ thể chứng minh sản phẩm có sự cải thiện và hoạt động sản xuất, kinh doanh thực chất.

Yêu cầu nâng chuẩn là cần thiết để OCOP tránh tình trạng chạy theo danh hiệu. Song với các cơ sở nhỏ, chi phí kiểm nghiệm, chuẩn hóa quy trình, truy xuất nguồn gốc và hoàn thiện bao bì vẫn là những trở ngại. Nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, những sản phẩm còn tiềm năng có thể rời chương trình chỉ vì chủ thể thiếu kinh phí duy trì chứng nhận.

Yêu cầu nâng chuẩn là cần thiết để OCOP tránh tình trạng chạy theo danh hiệu và số lượng (Ảnh: C. Thái)

Vậy nên, địa phương cần chủ động rà soát thời hạn công nhận, thông báo sớm và hướng dẫn chủ thể chuẩn bị hồ sơ. Nguồn lực hỗ trợ nên tập trung vào những khâu cơ sở nhỏ khó tự đáp ứng như kiểm nghiệm, an toàn thực phẩm, chuẩn hóa sản xuất và truy xuất nguồn gốc; ưu tiên những sản phẩm còn thị trường, có khả năng duy trì chất lượng và phát triển. Sự hỗ trợ cũng cần gắn với cam kết cụ thể, tránh tình trạng hoàn thiện hồ sơ để được công nhận nhưng thiếu đầu tư sau đó.

Cùng với đánh giá lại, việc hướng dẫn hợp tác xã nâng cao chất lượng, cải thiện bảo quản, chế biến và kết nối tiêu thụ cần được triển khai sát với từng nhóm sản phẩm. Mỗi sản phẩm có lợi thế riêng về nguyên liệu bản địa, phương thức chế biến hay đặc trưng vùng miền. Khai thác tốt những yếu tố này sẽ giúp hàng hóa tạo dấu ấn trên thị trường, thay vì chỉ dựa vào nhãn chứng nhận.

Về phía các cơ sở sản xuất, OCOP nên được xem là bước khởi đầu trong hành trình xây dựng thương hiệu. Chất lượng ổn định, nguồn nguyên liệu rõ ràng, quy trình sản xuất được kiểm soát và khả năng đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng mới là những yếu tố quyết định sức sống của sản phẩm.

Gia Lai đang có tín hiệu tích cực khi số sản phẩm 5 sao tăng lên, nhưng thách thức lớn hơn vẫn là duy trì chất lượng và mở rộng đầu ra cho các sản phẩm còn lại. Sàng lọc rất cần thiết, song mục tiêu không phải làm cho danh sách OCOP ngắn đi, mà giữ lại và phát triển sản phẩm OCOP có giá trị thực chất. Khi chủ thể đủ năng lực giữ chuẩn, địa phương hỗ trợ đúng điểm nghẽn và thị trường đón nhận, OCOP mới thực sự trở thành thương hiệu có sức cạnh tranh bền vững.