Thị trường carbon: Từ chính sách đến hành động

Tạo “bệ đỡ” của lộ trình Net Zero

Kiểm kê khí nhà kính quốc gia mới nhất cho thấy lâm nghiệp và sử dụng đất là lĩnh vực duy nhất ghi nhận phát thải âm, tức hấp thụ nhiều CO₂ hơn lượng phát ra. Điều này khiến rừng trở thành “bệ đỡ” đặc biệt quan trọng trong tổng thể lộ trình Net Zero của Việt Nam, nhất là khi các lĩnh vực như năng lượng, công nghiệp hay giao thông vẫn còn dư địa giảm phát thải hạn chế trong ngắn hạn.

Ông Vũ Tấn Phương, Giám đốc Văn phòng chứng chỉ quản lý rừng bền vững cho biết, trong đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), Việt Nam đã lượng hóa trách nhiệm giảm phát thải của từng lĩnh vực đến năm 2030. Riêng nhóm nông - lâm nghiệp dự kiến đóng góp khoảng 129 triệu tấn CO₂ tương đương, song phần đóng góp trực tiếp của lâm nghiệp chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ. Như vậy, vai trò cốt lõi của rừng không chỉ nằm ở giảm phát thải, mà chủ yếu ở khả năng tăng cường hấp thụ carbon, thông qua quá trình quang hợp tự nhiên của hệ sinh thái.

Trên thực tế, giảm phát thải trong lâm nghiệp được triển khai đồng thời theo 2 hướng. Một là hạn chế các nguồn phát thải phát sinh từ chuyển đổi mục đích sử dụng rừng, suy thoái rừng và cháy rừng. Hai là gia tăng hấp thụ carbon bằng cách trồng rừng mới, tái trồng rừng, nâng cao chất lượng và trữ lượng sinh khối rừng, kéo dài chu kỳ kinh doanh rừng. Đây cũng chính là tinh thần của các giải pháp dựa vào thiên nhiên - hướng tiếp cận đang được nhiều quốc gia coi là “lối đi ít tốn kém nhất” để vừa ứng phó biến đổi khí hậu, vừa bảo vệ đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, để những lợi thế tự nhiên này thực sự được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, quản lý rừng bền vững đóng vai trò then chốt. Ông Phương cho biết, quản lý rừng bền vững phải đồng thời đáp ứng 3 trụ cột: hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Trong đó, yếu tố carbon ngày càng trở thành chỉ tiêu trung tâm, chi phối cách thức canh tác, khai thác và kinh doanh rừng.

Từ việc hạn chế sử dụng phân bón hóa học, không đốt sinh khối sau khai thác, tối ưu hóa vận chuyển lâm sản để giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, đến tôn trọng quyền lợi cộng đồng địa phương, tất cả đều góp phần làm giảm phát thải và tăng hấp thụ carbon. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để hình thành các tín chỉ carbon rừng có chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu về tính bổ sung, tính lâu dài và khả năng đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) theo chuẩn mực quốc tế.

Ở góc độ thể chế, Việt Nam hiện đã có khung pháp lý tương đối đầy đủ cho thị trường carbon, tuy nhiên, theo ông Vũ Tấn Phương, 2 điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn chưa được tháo gỡ triệt để. Thứ nhất là quyền carbon, đặc biệt đối với diện tích rừng do Nhà nước sở hữu, chiếm hơn 10 triệu ha, chủ yếu là rừng tự nhiên, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng. Khi quyền carbon chưa được xác định rõ ràng, doanh nghiệp thiếu động lực đầu tư, bởi không biết lợi ích carbon sẽ được phân chia ra sao.

Thứ hai là cơ chế trao đổi carbon với thị trường quốc tế. Trong bối cảnh nhu cầu tín chỉ chất lượng cao từ các tập đoàn toàn cầu ngày càng lớn, việc chưa có khung pháp lý rõ ràng cho chuyển nhượng xuyên biên giới khiến Việt Nam chưa khai thác hết tiềm năng từ các dự án carbon rừng. “Tháo gỡ hai nút thắt này sẽ mở đường cho xã hội hóa nguồn lực, biến rừng từ tài sản sinh thái thành tài sản kinh tế có giá trị dài hạn”, ông Phương nhận định.

Thị trường carbon là một chợ vốn xanh. Nếu được thiết kế đúng, sẽ trở thành kênh huy động nguồn lực xã hội quy mô lớn cho chuyển đổi xanh

Đa dạng hóa giải pháp hấp thụ carbon

Từ thực tiễn triển khai dự án, ông Hoàng Anh Dũng, Tổng giám đốc Công ty Intraco cho rằng, mục tiêu Net Zero 2050 của Việt Nam chỉ có thể đạt được nếu dựa trên 2 trụ cột song hành: chuyển dịch năng lượng và tăng cường hấp thụ - loại bỏ carbon.

Về năng lượng, ông Dũng đánh giá mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo lên trên 90% vào năm 2050 là khả thi, nhờ Quy hoạch điện VIII và xu hướng loại bỏ dần điện than, thay thế bằng năng lượng tái tạo kết hợp hydrogen. Ngược lại, mục tiêu mở rộng diện tích rừng trồng lên khoảng 1,71 triệu ha mỗi năm lại đối mặt nhiều thách thức do áp lực đô thị hóa và nhu cầu đất đai. Trong bối cảnh đó, ông cho rằng cần đa dạng hóa giải pháp hấp thụ carbon, bao gồm công nghệ thu giữ CO₂ trực tiếp từ khí quyển, từ nước biển, sản xuất than sinh học (biochar) hay cải tạo đất để giảm phát thải từ nông nghiệp.

Là một trong số ít doanh nghiệp Việt Nam đầu tư trực tiếp vào các dự án giảm phát thải, Công ty Intraco hiện đang triển khai hơn 15 chương trình lớn, từ cung cấp nước sạch, bếp tiết kiệm năng lượng, bóng đèn hiệu suất cao cho hộ gia đình, đến các dự án biochar và cải tạo đất nhằm giảm sử dụng phân bón hóa học. Những dự án này không chỉ tạo tín chỉ carbon, mà còn mang lại lợi ích xã hội rõ rệt, đặc biệt tại khu vực nông thôn và cộng đồng dễ bị tổn thương.

Tuy nhiên, theo ông Dũng, thách thức lớn nhất vẫn là chi phí công nghệ cao và quy mô đầu tư còn hạn chế, nhất là với các giải pháp thu hồi CO₂ trực tiếp. Bên cạnh đó, biến động về địa giới hành chính và yêu cầu quản lý dự án trên diện rộng cũng làm gia tăng chi phí vận hành. Doanh nghiệp vì vậy rất cần một môi trường chính sách ổn định, minh bạch và có tầm nhìn dài hạn.

Thực tế từ doanh nghiệp, ông cho rằng, để thị trường carbon Việt Nam thực sự vận hành hiệu quả, cần đồng thời thực hiện 3 nhóm giải pháp. Một là tạo nhu cầu thực chất, thông qua phân bổ hạn ngạch phát thải và chế tài nghiêm khắc với hành vi kê khai không trung thực. Hai là nâng cao chất lượng tiêu chuẩn carbon, tập trung vào một số biện pháp mũi nhọn, tránh tình trạng “bội thực” nguồn cung tín chỉ kém chất lượng. Ba là mở rộng cửa cho nhà đầu tư, bao gồm cả trong và ngoài nước, đồng thời cho phép liên thông quốc tế đối với các dự án ưu tiên có giá trị cao.

“Thị trường carbon không chỉ là công cụ môi trường, mà là một chợ vốn xanh. Nếu được thiết kế đúng, thị trường này sẽ trở thành kênh huy động nguồn lực xã hội quy mô lớn cho chuyển đổi xanh, góp phần hiện thực hóa cam kết Net Zero của Việt Nam bằng những hành động cụ thể, đo đếm được và bền vững”, ông Dũng nhấn mạnh.