Tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia: Phân bổ đủ nguồn lực, sát đối tượng thụ hưởng

4 Chương trình đều hướng tới chăm lo đời sống cho Nhân dân, trong đó ưu tiên đồng bào dân tộc thiểu số và những người có hoàn cảnh khó khăn

Đổi mới phương thức, tăng phân cấp

Theo ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp), cả 4 chương trình đều hướng tới chăm lo đời sống cho Nhân dân, trong đó ưu tiên đồng bào dân tộc thiểu số và những người có hoàn cảnh khó khăn. Việc tích hợp nội dung văn hóa và xác định đối tượng theo hướng bao quát, không chỉ giới hạn ở địa bàn miền núi, là phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, đại biểu cũng cho rằng, tỷ lệ giải ngân 4 chương trình mục tiêu quốc gia trong thời gian qua còn thấp, đạt khoảng 76%, do nhiều nguyên nhân, trong đó có những vướng mắc về phân cấp, phân quyền, chuyển tiếp và hướng dẫn thực hiện. Trong khi đó, tổng nguồn lực của 4 chương trình trong giai đoạn đến năm 2030 lên tới 408.000 tỷ đồng.

ĐBQHLò Thị Luyến (Điện Biên) nêu một thực tế triển khai các Chương trình giai đoạn 2021 – 2025 cho thấy, số lượng văn bản hướng dẫn quá nhiều, trong khi việc ban hành còn chậm. Điều này dẫn đến tình trạng “vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ”. Riêng năm 2025, gần 1.000 tỷ đồng dự toán chi đầu tư phải hủy do các bộ chưa hoàn thiện thủ tục.

Trược thực tế này, Chính phủ đã có tờ trình, theo đó 4 Chương trình mục tiêu quốc gia được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, với tổng nguồn lực dự kiến khoảng 808.558 tỷ đồng. Chính phủ xác định việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu đã được Quốc hội quyết nghị, đồng thời đổi mới phương thức phân bổ vốn và tăng phân cấp cho địa phương.

ĐBQH Lâm Văn Mẫn (TP. Cần Thơ), Chủ tịch Hội đồng Dân tộc cho biết, mục tiêu của việc tích hợp là tạo ra một chương trình tổng thể, thực chất, khắc phục tình trạng trùng lặp, giao thoa, dàn trải và tập trung nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm. Về bản chất pháp lý, Quốc hội sẽ ban hành một nghị quyết mới thay thế 4 nghị quyết hiện hành. Việc tích hợp không thu hẹp nguồn lực, đối tượng thụ hưởng và phải bảo đảm thực hiện đầy đủ các mục tiêu đã đề ra.

Góp ý về vấn đề này, ĐBQH Vũ Minh Đạo (Lai Châu) khẳng định, nghiên cứu cách tiếp cận mới là phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Chúng ta đổi mới phương thức quản lý các chương trình mục tiêu quốc gia, song quá trình tích hợp cần được thiết kế thận trọng, bảo đảm cơ sở pháp lý, giữ vững mục tiêu chính sách và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Bên cạnh đó, tích hợp các Chương trình là vấn đề mới, trong khi Luật Đầu tư công hiện chủ yếu quy định các trường hợp thay đổi mục tiêu, quy mô, tổng mức đầu tư.

“Nếu không làm rõ, khi triển khai rất dễ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan”, đại biểu nói và đề nghị Ban soạn thảo “làm rõ bản chất pháp lý của việc tích hợp, xác định rõ đây là đổi mới phương thức quản lý hay có yếu tố điều chỉnh chủ trương đầu tư, để bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi khi thực hiện”.

Một vấn đề khác được đại biểu lưu ý là các chương trình hiện bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có những lĩnh vực khó lượng hóa như văn hóa, phát triển con người. Khi tích hợp, nếu thiếu cơ chế ràng buộc rõ ràng, các mục tiêu này có thể bị “hòa loãng”, thậm chí bị lấn át bởi những mục tiêu dễ đo đếm hơn. “Do đó, cần quy định rõ các mục tiêu, chỉ tiêu cốt lõi mang tính bắt buộc, đồng thời có cơ chế bảo đảm nguồn lực tương ứng để giữ vững định hướng chính sách đã được Quốc hội quyết nghị”, đại biểu đề nghị.

Tránh “nhập cơ học”, tăng tính linh hoạt nguồn vốn

Cùng chung nhận định này, ĐBQH Đinh Ngọc Quý (Gia Lai) nhấn mạnh, việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình cần làm rõ cách thức thực hiện nguyên tắc “không nhập cơ học”. Theo đó, việc tích hợp phải được cụ thể hóa bằng các nguyên tắc rõ ràng, nhất là về cơ chế điều tiết, sử dụng linh hoạt nguồn vốn và tổ chức thực hiện các chương trình thành phần. Về cơ chế điều tiết nguồn vốn, đề nghị làm rõ trường hợp các chương trình thành phần phát sinh kinh phí sử dụng không hết hoặc qua rà soát xác định không còn đối tượng thụ hưởng. Dù giao một đầu mối quản lý chung, việc điều tiết giữa các chương trình thành phần cần được quy định cụ thể, tránh tình trạng khi triển khai mới phát sinh cách hiểu khác nhau, làm ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Về cơ chế chuyển tiếp và quyết toán ngân sách, dự thảo Nghị quyết quy định: các khoản vốn đã phân bổ cho năm 2026 tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành, bao gồm cả thanh toán và quyết toán là cần thiết. Tuy nhiên, Nghị quyết cần ấn định thời hạn chậm nhất để hoàn thành toàn bộ hệ thống văn bản hướng dẫn triển khai. Chẳng hạn, tại khu vực Tây Nguyên, mùa mưa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công các công trình xây dựng cơ bản. Nếu việc giao vốn và triển khai dự án tiếp tục chậm do phải chờ hướng dẫn, tiến độ có nguy cơ kéo dài từ năm 2026 sang năm 2027, làm giảm hiệu quả của việc đổi mới cơ chế thực hiện chương trình. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi và đánh giá kết quả thực hiện chương trình, ĐBQH Đinh Ngọc Quý nêu quan điểm.

Để chương trình mục tiêu quốc gia được thực hiện có hiệu quả, ĐBQH Phạm Văn Hòa đề nghị cần khắc phục những vướng mắc trong tổ chức thực hiện, đồng thời đề nghị Chính phủ, Bộ Tài chính tăng cường đôn đốc, hướng dẫn, nhắc nhở các địa phương để đẩy nhanh tiến độ giải ngân. “Tiền chúng ta đã có, đã phân bổ và phân kỳ theo từng năm, nhưng có tiền mà không sử dụng được thì rất đáng quan tâm”, đại biểu nhấn mạnh. Vì vậy, cần tháo gỡ những thủ tục không cần thiết, nhưng vẫn bảo đảm đúng quy định, để nguồn lực nhanh chóng đến với đối tượng thụ hưởng.

Bên cạnh nguồn lực tài chính, ĐBQH Phạm Văn Hòa cho rằng, cần quan tâm nguồn lực con người, nhất là năng lực chỉ đạo, điều hành, phối hợp và thực hiện phân cấp, phân quyền. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và chính quyền địa phương trong triển khai chương trình. Đối với địa phương thực hiện không đạt tiến độ, giải ngân chậm hoặc không giải ngân được, cần có cơ chế xử lý cụ thể, thay vì chỉ nhắc nhở hằng năm. Qua đó vừa tạo động lực, vừa nâng cao trách nhiệm của chính quyền các cấp.